Het beleid in Nederland op het gebied van onderwaterarcheologie is gelijk aan dat voor landarcheologie. Toch is er een aantal aandachtspunten die vooral te maken hebben met de onzichtbaarheid van deze archeologische resten.
Maatschappelijke aandacht
Onderwaterarcheologie spreekt tot de verbeelding. Regelmatig halen ontdekkingen van historische scheepswrakken het nieuws. Zo ook de vondsten die (illegaal) werden gedaan door sportduikers uit het 17e eeuwse scheepswrak BZN17. Dit wrak, gelegen binnen het wettelijk beschermde archeologische rijksmonument Burgzand Noord, bleek een schat aan objecten op te leveren met als meest bijzondere vondst wel de zijden satijnen jurk. Niet alleen de bijzondere vondst op zichzelf, maar ook de context waarin deze en andere vondsten naar boven zijn gehaald, heeft veel stof doen opwaaien. De NPO documentaire 'De jurk en het scheepswrak' die hierover gemaakt is laat dat ook goed zien. Tevens geeft de documentaire weer hoe belangrijk het wordt gevonden dat dit erfgoed behouden blijft en de verhalen voortleven.
Beheer en behoud maritiem erfgoed
Het belang van het behoud en beheer van onderwaterarcheologie wordt maatschappelijk en politiek breed gedragen. In de tijdlijn is te zien welke beleidsinitiatieven er de afgelopen jaren zijn geweest om de archeologie onder water toekomstbestendig te houden.
In 2025 heeft Kamerbrief, met als onderwerp de aanpak maritieme archeologie, ertoe geleid dat er voor de jaren 2026-2028 een financiële impuls van 6,8 miljoen beschikbaar is gesteld om te komen tot een aanpak voor toekomstbestendig beheer van archeologie onder water.
In de Kamerbrief van 3 juni 2025 kondigt demissionair minister Bruins vier maatregelen aan voor een toekomstgerichte aanpak van de maritieme archeologische monumentenzorg:
- Versterken rol gemeenten en provincies: er wordt € 3 miljoen beschikbaar gesteld via het programma Erfgoed en Overheid om regionale samenwerkingsverbanden op te kunnen zetten. Specifiek rond de Waddenzee en de Zeeuwse Delta, en om initiatieven te ondersteunen die bijdragen aan een betere verankering van cultureel erfgoed onder water in het beleid en de uitvoering van gemeenten en provincies. Voorbeelden hiervan zijn archeologische waardenkaarten gericht op waterbodems of het verbeteren van de lokale handhavingsketen.
- Samenwerking vrijwilligers en professionele archeologen. Er wordt € 0,8 miljoen vrijgemaakt voor projecten waarin vrijwillige en professionele archeologen samen werken aan het inventariseren, onderzoeken en/of beheren van cultureel erfgoed onder water. Ook zal het ministerie van OCW in gesprek gaan met het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) ten aanzien van beperkingen in de duikregelgeving, die samenwerking onder water tussen vrijwilligers en professionele archeologen momenteel onmogelijk maken.
- Tijdelijke verhoging werkbudget RCE. Voor de periode 2026-2028 wordt het werkbudget van de RCE jaarlijks met € 0,5 miljoen verhoogd voor bijvoorbeeld maatregelen ter bescherming van scheepswrakken en voor aanvullend onderzoek, maar ook om te werken aan de ratificatie en implementatie van de UNESCO conventie voor bescherming van het Onderwater Cultureel Erfgoed uit 2001.
- Middelen voor grote opgravingen onder water. Voor een grote opgraving onder water is geen fors structureel budget beschikbaar. Wel komt er eenmalig extra budget beschikbaar van € 1,5 miljoen dat gereserveerd wordt voor een toekomstige opgraving. Hierbij wordt ook gekeken naar medefinanciering door andere partijen.
Van 16 juni tot 11 juli 2025 zijn vier scheepswrakken nader geïnspecteerd en onderhouden in het Rijksmonument Burgzand Noord nabij Texel in de Waddenzee. Dit zijn Burgzand Noord 3
(BZN 3), Burgzand 8
(BZN 8), Burgzand 10
(BZN 10) en Burgzand 17
(BZN 17). In het Rijksmonument, waar 16 scheepswrakken uit de zeventiende en achttiende eeuw liggen, wordt al sinds de jaren '80 archeologisch onderzoek uitgevoerd. Hieruit bleek dat wanneer vindplaatsen vrijspoelen, ze erg snel achteruitgaan door natuurlijke erosie en soms ook menselijk handelen. Om deze scheepswrakken te beschermen is een methode ontwikkeld om wrakken (tijdelijk) af te dekken met steigergaas. Hoewel dit effectief is, is het van groot belang dat op regelmatige basis onderhoud wordt gepleegd. Door visserij of het ankeren van schepen kan dit namelijk beschadigd raken.
Naar aanleiding van Kamervragen doet de RCE in mei 2024 een aanvullend waarderend onderzoek op het historische scheepswrak de Burgzand Noord 17, beter bekend als het Palmhoutwrak. Dat wrak ligt circa 10 meter diep op de bodem van de Waddenzee nabij Texel.
Bij dit onderzoek worden nieuwe methoden en technieken ingezet, zoals een 3D subbottom-profiler, om de gaafheid en omvang van het wrak beter te kunnen bepalen. Het veldwerk zal ook proefsleuven omvatten om de scheepsconstructie nader te bestuderen.
De inzichten uit dit onderzoek zullen essentieel zijn voor het ontwikkelen van toekomstscenario’s voor het behoud van het wrak. Na afronding van het veldwerk wordt het wrak weer zorgvuldig afgedekt, ter bescherming tegen erosie en menselijke verstoring.
De resultaten van het onderzoek naar het Palmhoutwrak bieden input voor het opstellen van toekomstscenario’s voor deze bijzondere vindplaats.
In juni 2023 heeft een team van maritiem archeologen van de RCE, Vestigia en Baars-Cipro ondersteund door studenten van Universiteit Leiden en Saxion Hogeschool Deventer het achterschip van het rijksmonument Burgzand Noord 9 (BZN 9) opgegraven. De BZN 9 is vermoedelijk een Straatvaarder uit het midden van 17e eeuw die handel dreef met het Middellandse zeegebied. Bij de bouw van schepen uit deze periode werden geen tekeningen gebruikt. Alle informatie moet uit archeologisch onderzoek komen. Dat het hier gaat om een mogelijke Straatvaarder, waar al helemaal weinig over bekend is, maakt dat de opgraving in potentie veel nieuwe informatie kan opleveren. Met de kennis uit dit onderzoek kan een begin worden gemaakt om tot een model te komen van een Straatvaarder.
De programma's Maritiem Erfgoed Nederland en Maritiem Erfgoed Internationaal leveren vele nieuwe inzichten op. De opbrengsten zijn te lezen in de Eindrapportage Programma Maritiem Erfgoed Internationaal 2017-2021.
Naar aanleiding van de Kamerbrief Erfgoed Telt (2018) gaan in 2019 twee maritieme programma's van start: Maritiem Erfgoed Nederland en Maritiem Erfgoed Internationaal.
In 2018 werd in de beleidsbrief Erfgoed Telt een tijdelijke investering aangekondigd voor het beheer van Nederlands maritiem erfgoed in binnen- en buitenland.
Rollen en taken bescherming maritiem erfgoed
Binnen de territoriale wateren ligt de verantwoordelijkheid voor de archeologische monumentenzorg bij de gemeenten. Dat is zelfs ook het geval als deze wateren in beheer zijn Rijkswaterstaat of het waterschap. Deze beheerders zijn namelijk allereerst verantwoordelijk voor de waterveiligheid en waterkwaliteit, terwijl de gemeente toeziet op de zorgvuldige omgang met archeologische waarden.
Met de komst van de (herziene) Wet op de archeologische Monumentenzorg (Wamz) in 2007 en de Wet ruimtelijke ordening (Wro) in 2008 is de verantwoordelijkheid voor het cultureel erfgoed in grote mate gedecentraliseerd van het Rijk en de provincie naar de gemeenten. Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de omgang met archeologische waarden. Dat geldt ook voor archeologie in de wateren binnen het gemeentelijk grondgebied, ook als deze in beheer zijn van Rijkswaterstaat of het waterschap.
Gemeenten moeten in het omgevingsplan rekening houden met het belang van het behoud van cultureel erfgoed. Ook kan de gemeente een vergunningstelsel in het omgevingsplan opnemen voor activiteiten die mogelijk leiden tot ontsiering of beschadiging van een monument of archeologisch monument.
Provincies hebben in het Nederlandse erfgoedbestel een aantal wettelijke taken. Zo moeten provincies de belangen van cultuurhistorie en archeologie meewegen in de ruimtelijke ordening. Daarnaast zien provincies erop toe dat gemeenten op de juiste manier zorgdragen voor het erfgoed, zoals het verwerken van het gemeentelijk archeologiebeleid in omgevingsplannen (bestuurlijk toezicht). Provincies zijn op grond van de Erfgoedwet eigenaar van alle archeologische vondsten uit opgravingen. Daaruit vloeit de verplichting voort om een depot voor bodemvondsten te onderhouden.
Rijkswaterstaat (RWS) is de uitvoeringsorganisatie van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. Ze beheren en ontwikkelen de rijkswegen, -vaarwegen en -wateren en zetten in op een duurzame leefomgeving.
Onderwaterarcheologie wordt structureel meegenomen in alle verplichte onderzoeken. Cultureel erfgoed is één van de aspecten in het Nationaal Water Programma en de daaruit voortvloeiende beleids- en uitvoeringsplannen. Uitgangspunt is behoud in situ. Als aanpassing van plannen die het erfgoed onderwater bedreigen niet mogelijk is, vindt overleg met de RCE plaats. De afweging van de belangen is vastgelegd in de beleidsplannen. Advisering over vergunningaanvragen op grond van de Omgevingswet vormt de basis voor de betrokkenheid van de zeebodembeheerders van RWS.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) wijst namens de minister van OCW archeologische rijksmonumenten aan, verleent vergunningen bij bodemverstoringen, verstrekt subsidies voor instandhouding en beheert Archis, het archeologisch informatiesysteem. We geven ook advies, doen onderzoek en delen de opgedane kennis met anderen.
De RCE heeft als eigenaar en beheerder van veel grote wateren en als initiator van belangrijke projecten voor de rivieren en op zee een belangrijke rol in de zorg voor maritiem erfgoed. De rol van de RCE is onder andere het verlenen van vergunningen, adviseren aan andere overheden en ontwikkelen van kennisproducten. Ook internationaal zet de RCE zich in voor een verantwoord beheer van Nederlands maritiem erfgoed wereldwijd.
Wetten en regelgeving
Om de scheepswrakken en vondsten te beschermen gelden er wetten en regelgeving voor maritiem erfgoed.
Met de inwerktreding van de Erfgoedwet (2016) is het archeologisch erfgoed onder water beter beschermd. Het is niet toegestaan om zonder certificering onderdelen van historische scheepswrakken of andere archeologische vindplaatsen onder water op te duiken of te verplaatsen. Lees meer hierover op de pagina Archeologie voor professionals in de erfgoedwet. Ook over het opduiken van archeologische vondsten uit scheepswrakken is meer te lezen op de pagina Archeologie voor vrijwilligers en de Erfgoedwet.
Vanaf 1 april 2024 is er voor vrijwilligersorganisaties in de maritieme archeologie een uitzondering op de certificeringsplicht mogelijk door een ontheffing aan te vragen, zodat men kan bijdragen aan de archeologische monumentenzorg. Met een ontheffing is het mogelijk om tijdelijk en beperkt bodemverstorend onderzoek naar archeologisch erfgoed op de waterbodem uit te voeren. Meer informatie over het aanvragen van de ontheffing.
De Omgevingswet bundelt wetten en regelingen over onder meer ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water. Onder dit thema vindt u artikelen die ingaan op hoe er onder de Omgevingswet wordt omgegaan met cultureel erfgoed in de leefomgeving.
Wie van plan is in te grijpen in de (water)bodem kan te maken krijgen met een omgevingsvergunning. Voor veranderingen aan archeologische rijksmonumenten is altijd een monumentenvergunning nodig, soms ook een omgevingsvergunning.
Voor veranderingen aan archeologische rijksmonumenten is altijd een monumentenvergunning nodig, soms ook een omgevingsvergunning.
Bestemmingsplannen en archeologische verwachtingskaarten
Deze zorgvuldige omvang met archeologische waarden begint door bij het maken van bestemmingsplannen ook rekening te houden met het archeologisch erfgoed in de waterbodem. Een andere manier om zorg te dragen voor het archeologisch erfgoed onder water is middels archeologische verwachtingskaarten. Door, op basis van deze beleidsinstrumenten voorwaarden, te verbinden aan werkzaamheden in het water wordt zo ook onder water de omgang met archeologische resten goed geregeld. In de praktijk is echter nog vaak te zien dat bestemmingsplannen en archeologische verwachtingskaarten ophouden waar het water begint. Dit terwijl onder water een schat aan informatie over ons verleden ligt. Wat er allemaal te vinden is, is te lezen op de pagina Archeologische resten onder water.
Vondsten melden
Heeft u een (toevallige) vondst gedaan van maritieme objecten, dan kunt u dit melden via het meldingsformulier maritieme vondsten.