Veelgestelde vragen over het programma Erfgoed en Overheid

Het programma richt zich op het versterken van de taakuitvoering op het gebied van erfgoed bij gemeenten en provincies, vanwege de belangrijke rol die zij spelen in de bescherming van het culturele erfgoed in de fysieke leefomgeving. Werkt u bij een gemeente of provincie en heeft u een idee voor een initiatief dat bijdraagt aan het structureel verbeteren van uw erfgoedtaken, via het op orde brengen van de basis? Dan kunt u mogelijk een beroep doen op de stimuleringsaanpak van het programma. 

De derde aanvraagronde start vanaf 30 september 2026. Tot en met 11 november 2026 kan een verkenningsformulier worden ingediend. Aanvragers die in aanmerking komen krijgen in december een definitief aanvraagformulier opgestuurd, dat voor 9 januari 2027 ondertekend geretourneerd moet worden. Uitkering vindt plaats in de meicirculaire van 2027.

Vanaf 30 september kunt u een verkenningsformulier opvragen via erfgoedenoverheid@cultureelerfgoed.nl. Daarnaast hebben provincies en provinciale steunpunten het formulier ontvangen; gemeenten kunnen daarom ook bij hun provinciale steunpunt terecht voor het formulier, vragen of ondersteuning bij de verkenning.

Desgewenst kunt u via dat e-mailadres contact opnemen voor overleg met het programmateam. Het verkenningsformulier kan worden ingediend tot en met 11 november 2026. Verkenningsformulieren die na 11 november binnenkomen worden niet in behandeling genomen.

In de derde tranche kunnen de volgende standaardproducten worden aangevraagd:

Producten die de basis versterken

• Opstellen archeologische waardenkaart (€20.000,-)

Een actuele kaart waarop de bekende archeologische waarden en de onderbouwde verwachting op het aantreffen van archeologische resten binnen de gemeente zijn vastgelegd. De kaart wordt opgesteld op basis van beschikbare archeologische, bodemkundige, landschappelijke en historische informatie en maakt inzichtelijk waar sprake is van een bepaalde archeologische waarde of verwachting. De kaart biedt de inhoudelijke basis om archeologie mee te wegen in ruimtelijke ontwikkelingen en te vertalen naar beleid en regels in het omgevingsplan. Het eindproduct dient door de gemeenteraad te worden vastgesteld en vormt daarmee een bestuurlijk geborgde basis voor beleid en toepassing binnen de fysieke leefomgeving. Het eindproduct is daarnaast digitaal toegankelijk, uitwisselbaar en waar mogelijk technisch koppelbaar met provinciale en gemeentelijke systemen, zodat kaarten onderling kunnen worden verbonden en kunnen bijdragen aan een landelijk dekkend beeld.

Als uw gemeente nog niet beschikt over een archeologische waardenkaart, is het mogelijk om een aanvraag in te dienen voor een bijdrage aan het opstellen van zo’n kaart.

• Opstellen cultuurhistorische waardenkaart (€20.000,-)

Een actuele en samenhangende kaart waarop de aanwezige cultuurhistorische waarden binnen de gemeente zijn geïnventariseerd en gewaardeerd. De kaart brengt relevante gebouwde, stedenbouwkundige en landschappelijke structuren, gebieden en elementen in beeld en geeft inzicht in hun cultuurhistorische betekenis. Daarmee biedt de kaart een kennisbasis voor erfgoedbeleid en voor het meewegen en borgen van cultuurhistorische waarden in ruimtelijke ontwikkelingen en het omgevingsplan. Het eindproduct dient door de gemeenteraad te worden vastgesteld en vormt daarmee een bestuurlijk geborgde basis voor beleid en toepassing binnen de fysieke leefomgeving. Het eindproduct is daarnaast digitaal toegankelijk, uitwisselbaar en waar mogelijk technisch koppelbaar met provinciale en gemeentelijke systemen, zodat kaarten onderling kunnen worden verbonden en kunnen bijdragen aan een landelijk dekkend beeld.

Als uw gemeente nog niet beschikt over een cultuurhistorische waardenkaart, is het mogelijk om een aanvraag in te dienen voor een bijdrage aan het opstellen van zo’n kaart.

• Inventarisatie van het cultureel erfgoed (€25.000,-)

Een samenhangende inventarisatie en analyse van het cultureel erfgoed binnen de gemeente als basis voor een adequate borging in het omgevingsplan. De inventarisatie brengt de relevante elementen van het cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving in beeld, waaronder monumenten, bekende en aantoonbaar te verwachten archeologische monumenten, stads- en dorpsgezichten, cultuurlandschappen en locatiegebonden roerend of immaterieel erfgoed. Op basis hiervan kan de gemeente bepalen welke erfgoedwaarden bescherming vragen en hoe daarvoor een toereikend beschermingsregime in het omgevingsplan wordt opgenomen.

Producten die het erfgoed borgen

• Verkenning regionale capaciteit (€20.000,-)

Eén van de aan te vragen standaardproducten betreft een bijdrage voor 4 jaar voor de inzethuur van regionale capaciteit voor archeologie, gebouwd erfgoed et cetera. Voordat die aanvraag kan worden ingediend, moet duidelijk zijn welke gemeenten (minimaal drie) meedoen aan dit initiatief, dat deze gemeenten op geografische, inhoudelijke of bestuurlijke gronden een samenhangend geheel vormen, dat er geen gemeenten zijn die logischerwijs ook bij deze samenwerking betrokken moeten worden, dat deze gemeenten gezamenlijk bereid zijn de cofinanciering voor 4 jaar te dragen, dat er overeenstemming is over wie penvoerder wordt et cetera. Om dit alles uit te (laten) zoeken, is de aanvraag voor verkenning regionale capaciteit bedoeld. Hiervoor is alleen noodzakelijk dat in een eerste belronde tussen de betreffende gemeentes is verkend dat er in potentie draagvlak is voor verdere gesprekken.

• Verkenning opstellen regionale onderzoeksagenda (€10.000,-)

Dit product betreft het verkennen van de mogelijkheid om met alle gemeenten in een geografische regio een archeologische onderzoeksagenda op te stellen. Als alle gemeenten bereid zijn hieraan mee te werken, kan in een latere ronde een maatwerk-aanvraag worden ingediend.

• Omgevingswetprogramma Erfgoed (€45.000,-)

Een omgevingswetprogramma erfgoed is een beleidsinstrument onder de Omgevingswet waarin een overheidsinstantie (zoals een gemeente of provincie) de ambities, doelen en maatregelen voor cultureel erfgoed in de fysieke leefomgeving samenhangend uitwerkt. Dit programma vervangt vaak de traditionele, afzonderlijke beleidsnota's over erfgoed om zo een samenhangend beleid met de leefomgeving te bevorderen. Het geeft concreet invulling aan de ambities uit de omgevingsvisie, het omgevingsplan en combineert dit met de wettelijke taken.

• Regionale inzet 4 jaar (€ 200.000,- (aflopend: jaar 1 € 80.000 / jaar 2 € 60.000 / jaar 3 € 40.000 / jaar 4 € 20.000)

Een aanvraag voor regionale capaciteit kan worden ingediend als:

- Duidelijk is welke gemeenten (minimaal drie) willen meewerken aan regionale capaciteit;

- Duidelijk is dat deze gemeenten op geografische, inhoudelijke of bestuurlijke gronden een samenhangend geheel vormen en dat er geen andere gemeenten zijn die logischerwijs ook bij deze samenwerking betrokken zouden moeten worden;

- Vast staat dat deze gemeenten gezamenlijk bereid zijn de cofinanciering voor 4 jaar te dragen;

- Duidelijk is welke gemeente penvoerder wordt.

Producten die het erfgoed laten doorwerken

• Opstellen gebiedsbiografie (€35.000,-)

Een landschaps- of gebiedsbiografie is een onderzoeksinstrument dat laat zien hoe een gebied zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld als gevolg van de wisselwerking tussen mens en natuur. De gebiedsbiografie geeft inzicht in de manier waarop het verleden doorwerkt in de huidige opbouw en kenmerken van een gebied. Het instrument biedt daarmee aanknopingspunten om hierop voort te bouwen bij nieuwe ontwikkelingen. De aanvraag moet een gemeentebrede biografie betreffen: projectgerelateerde biografiën voor kleinere gebieden komen niet in aanmerking. Meer informatie over gebiedsbiografie als basis voor ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving.

Maatwerkinitiatieven

Andere initiatieven die niet als een standaardproduct kunnen worden aangevraagd, kunnen worden aangevraagd als maatwerkinitiatief. Het kan zijn dat uw gemeente of provincie de basis van de erfgoedzorg al goed op orde heeft. Ook in dat geval staat het programma voor u open. U kunt bijvoorbeeld via een maatwerkinitiatief een voortrekkersrol vervullen in de regio, of een helpende hand bieden aan anderen, bijvoorbeeld door kennis te delen, gezamenlijk instrumentarium te ontwikkelen of regionaal samen te werken. Op die manier versterken we samen de erfgoedzorg en bieden we ruimte aan zowel overheden die hun basis willen versterken als aan overheden die vanuit hun expertise anderen.

Voor standaardproducten geldt een vooraf bepaald standaardbedrag. Voor maatwerkinitiatieven geldt op voorhand geen maximumbedrag per aanvrager. Wel wordt steeds gekeken naar redelijkheid en billijkheid van het bedrag dat u aanvraagt in verhouding tot de aard en omvang van uw initiatief, de beoogde resultaten en de bijbehorende inzet van middelen en capaciteit.

Binnen het programma verschuift het accent van domeinspecifieke naar erfgoedbrede inzet. Aanvragen die meerdere erfgoeddomeinen verbinden en bijdragen aan een structurele versterking van de gemeentelijke erfgoedzorg worden nadrukkelijk gestimuleerd. Het gaat daarbij bijvoorbeeld om erfgoedprogramma’s, regionale samenwerking en andere instrumenten waarin archeologie, gebouwd erfgoed en erfgoed en leefomgeving in samenhang worden opgepakt. Inherent daaraan verschuift de nadruk steeds meer richting indiening van maatwerkproducten.

Belangrijkste aanpassingen ten opzichte van de vorige tranches:

Met de ervaringen uit de eerste aanvraagrondes wordt de stimuleringsaanpak verder aangescherpt. Daarbij verschuift het accent naar een zo breed en duurzaam mogelijke versterking van de gemeentelijke erfgoedzorg, met meer aandacht voor samenhang tussen archeologie, gebouwd erfgoed en erfgoed in de leefomgeving.

Voor de derde aanvraagronde betekent dit het volgende:

• Gemeenten die nog niet eerder een bijdrage hebben ontvangen, krijgen voorrang. Bij overvraag worden aanvragen van gemeenten die al eerder een bijdrage voor een standaardproduct hebben ontvangen daarom lager geprioriteerd. Een uitzondering geldt voor regionale inzet en de voorbereiding daarvan.
• Erfgoedbrede aanvragen worden nadrukkelijk gestimuleerd. Aanvragen die meerdere erfgoeddomeinen verbinden en bijdragen aan het versterken, borgen of laten doorwerken van de erfgoedzorg zijn het meest kansrijk.
• Ook aanvragen voor het verkennen van- of implementeren van regionale samenwerking worden nadrukkelijk gestimuleerd. Deze aanvragen krijgen prioriteit boven andere standaardproducten.
• Per aanvrager kan maximaal één standaardproduct worden aangevraagd. Vanwege de overvraag van de twee vorige tranches en de verwachting dat die zich zal voortzetten. 
• Bestaande archeologische en cultuurhistorische waardenkaarten kunnen niet meer via het programma worden geactualiseerd. Een bijdrage is alleen mogelijk wanneer een dergelijke kaart nog niet aanwezig is.
• Er blijft ruimte voor maatwerk. Maatwerkinitiatieven zijn juist bedoeld voor erfgoedbrede, vernieuwende of bovenlokale initiatieven die niet binnen de standaardproducten passen en kunnen bijdragen aan een duurzame versterking van de erfgoedzorg.

U kunt enkel een financiële bijdrage aanvragen voor projecten die nog niet zijn gestart of afgerond. Concreet betekent dit dat er nog geen opdracht voor uitvoering mag zijn verstrekt voordat de definitieve aanvraag is ingediend. Nadat uw definitieve aanvraag is ingediend, kunt u ervoor kiezen om te starten. Als u dit doet vóórdat een toekenning heeft plaatsgevonden, is dit voor eigen rekening en risico. Gezien het grote aantal aanvragen is er geen garantie dat uw aanvraag wordt gehonoreerd.

U ontvangt als gemeente of provincie een totaalbedrag in de vorm van een doeluitkering via het Gemeentefonds resp. het Provinciefonds. Dit wordt bekendgemaakt via de betreffende circulaires van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. De circulaires worden gepubliceerd via het Gemeentefonds en via het Provinciefonds. Wij adviseren u deze zorgvuldig te raadplegen.

Afhankelijk van de manier waarop de uitvoering van uw project plaatsvindt, is er sprake van BTW-plichtige inkoop van (deel)producten. Hierbij is (tenzij vooraf anders aangegeven) uitgegaan van een BTW-afdracht van 21% over het bedrag dat u vanuit het programma Erfgoed en Overheid ontvangt. U kunt dit bedrag terugvragen via het BTW-compensatiefonds. U bent zelf verantwoordelijk voor de verwerking van de middelen uit het Gemeentefonds of Provinciefondsen en het terugvragen van de BTW via het BTW-compensatiefonds (als hiervan sprake is bij uw project). Wij adviseren u hierover tijdig interne afstemming te zoeken met uw financiële administratie.

Vanuit het programma Erfgoed en Overheid worden initiatieven ondersteund die bijdragen aan het verbeteren van erfgoedtaken bij gemeenten en provincies. Omdat zij hier structureel profijt van zullen hebben, gaan wij ervan uit dat gemeenten en provincies zelf ook bijdragen aan de uitvoering van een initiatief.

Wanneer u een maatwerkinitiatief wilt verkennen, vragen wij u inzichtelijk te maken wat uw eigen financiële bijdrage zal zijn. Daarbij hanteren wij als uitgangspunt dat de bijdrage circa 50% van de totale kosten bedraagt. Deze gezamenlijke inzet benadrukt het gedeelde eigenaarschap en de gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het initiatief. Inzet van eigen personeel kan niet worden opgevoerd als subsidiabele kosten en wordt niet beschouwd als cofinanciering. Bij vragen over cofinanciering kunt u contact opnemen met het programmateam.

Ja. Een provincie of gemeente mag een aanvraag doen voor regionale ondersteuning, bijvoorbeeld door helpende handen beschikbaar te stellen aan meerdere gemeenten, waarbij deze ondersteuning wordt ondergebracht bij bijvoorbeeld de provincie, een gemeente, het provinciale erfgoedhuis of een omgevingsdienst.

Nee. Het is mogelijk om in de volgende ronde opnieuw de aanvraag in te dienen, maar deze krijgt geen voorrang. 

Gebiedsbiografieën hebben betrekking op het gehele gemeentelijke grondgebied. Projectgebonden biografieën voor kleine of incidentele ontwikkellocaties vallen hier niet onder. Voor informatie over gebieds- en landschapsbiografieën en de toepassing daarvan binnen de fysieke leefomgeving verwijzen wij u naar:

• De gebiedsbiografie (pagina)
• De landschapsbiografie in de gemeentelijke omgevingsvisie (publicatie)
• De gebiedsbiografie als basis voor ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving (publicatie)

Participatie vormt geen afzonderlijke pijler binnen de producten die in het Programma Erfgoed & Overheid voor financiering in aanmerking komen. Tegelijkertijd moedigen we gemeenten en provincies aan om, waar mogelijk, de basisproducten binnen het programma participatief tot stand te brengen. Het betrekken van erfgoedgemeenschappen, inwoners en lokale organisaties zorgt voor een beter gedragen en inhoudelijk sterker resultaat.

We roepen u daarom op om samen te werken met erfgoedgemeenschappen en burgers bij de projecten die u gaat ondernemen. In alle gemeenten en provincies zijn veel mensen deskundig en actief op het gebied van cultureel erfgoed, bijvoorbeeld in historische en archeologische verenigingen, lokale musea of erfgoedgemeenschappen rond lokale tradities. Met hun bijdragen zal het draagvlak en de kwaliteit van de erfgoedzorg versterkt worden. Denk bijvoorbeeld aan het benutten van lokale kennis bij het opstellen van een gebiedsbiografie, een waardenkaart of een monumentenlijst.

Meer informatie over kunt u vinden op de pagina Faro voor gemeenten en de pagina Faro in Nederland.