In 2024-2025 heeft DSP-groep in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een onderzoek gedaan naar de manier waarop cultureel erfgoed in gemeentelijke omgevingsvisies is opgenomen, en hoe dit door gemeenten vertaald is of wordt naar omgevingsplannen. Dit onderzoek bestond uit een analyse van de omgevingsvisies van 36 gemeenten, en verdiepende interviews met 6 gemeenten. Het eindrapport van het onderzoek is in juni 2025 opgeleverd en de data wordt ook ontsloten via de website van de Erfgoedmonitor.

Met de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024 moeten alle gemeenten uiterlijk eind 2026 beschikken over een omgevingsvisie. Op grond van dezelfde Omgevingswet hebben alle gemeenten per diezelfde datum één omgevingsplan van rechtswege, en hebben zij tot eind 2031 om een definitief omgevingsplan vast te stellen. Het onderzoek van DSP vormt in die zin een soort tussenmeting, in vervolg op eerdere onderzoeken uit 2016 en 2021 naar cultuurhistorie in de ruimtelijke ordening, waarin onder meer ook naar bestemmingsplannen werd gekeken. 

DSP concludeert onder meer dat in alle 36 onderzochte gemeenten cultureel erfgoed is opgenomen in de omgevingsvisie. Maar dat de wijze waarop cultureel erfgoed is opgenomen, de consequenties die aan het cultureel erfgoed worden verbonden en de rol die cultureel erfgoed speelt in thema’s, ontwikkelingen en uitwerking, verschillen. De erfgoedwaarden zijn meestal opgenomen in beschrijvende zin en als een belangrijk onderdeel van de identiteit van (delen van) de gemeente, maar deze waarden worden nog beperkt uitgewerkt in de opgaves en gebieden. Cultureel erfgoed is in veel omgevingsvisies ook nog niet integraal opgenomen in de bredere maatschappelijke opgaven en uitdagingen. Waar sprake is van integratie met andere beleidsonderwerpen en maatschappelijke opgaven betreft dat met name omgevingskwaliteit en de woningbouwopgave en cultureel erfgoed als voorwaarde voor een aantrekkelijke gemeente (economische factor). De meerwaarde van cultureel erfgoed voor andere maatschappelijke opgaven komt veel minder tot uiting.  

Niet alle omgevingsvisies gaan in op de uitwerking van de visie en vervolgens de stap naar het omgevingsplan. Waar dat wel is opgenomen, wordt lang niet overal ingegaan op de uitwerking voor cultureel erfgoed. Gemeenten gaven aan dat de wijze waarop cultureel erfgoed is opgenomen in de omgevingsvisie wel enige richting geeft bij gebiedsontwikkelingen, maar weinig houvast biedt bij het opstellen van het omgevingsplan. De meeste van de gemeenten waarmee gesproken is kiezen er daarom voor om, voor de stap tussen visie en gebiedsontwikkeling en tussen visie en omgevingsplan, een nadere uitwerking in een erfgoedvisie of erfgoedprogramma te maken.  

Alle bevindingen, conclusies en aanbevelingen zijn te lezen in het bijgaande rapport.  

P.S. Omgevingsvisies zijn welbeschouwd geen doel maar een middel. En waar cultureel erfgoed goed in de omgevingsvisie zit, hoeft dat nog niet te betekenen dat het in de uitvoering goed loopt. Wel zijn de omgevingsvisies een belangrijk instrument voor integraal lokaal beleid voor de fysieke leefomgeving, en ook een kader voor het door de gemeente vast te stellen omgevingsplan en de toetsing van buitenplanse omgevingsvergunningen (BOPA’s)

Colofon

DSP-groep, juni 2025
Annelies van der Horst
Yan Crabbendam
Carmen Kistemaker

Met medewerking van: Tara Hof

Opdrachtgever en begeleidingscommissie: Maartje de Boer (RCE, opdrachtgever), Frank Altenburg (RCE), Ron Buiting (RCE), Marije de Heer Kloots (RCE) en Ingwer Walsweer (OCW)