Het landelijk gebied verandert. Bossen worden hersteld en opnieuw aangeplant, weilanden worden efficiënter gebruikt. Dat raakt erfgoed in de bodem, in het bos en in het weiland. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) brengt daarom twee publicaties uit die erfgoedadviseurs helpen om het gesprek over de toekomst van archeologie en bomen te voeren.

Beeld: © Simon de Winter, Natuurmonumenten

Het verleden in het bos een toekomst geven

Archeologie in het bos is kwetsbaar, ook door maatregelen die het bos juist moeten versterken. Bij bosherstel en nieuwe aanplant wordt de bodem bewerkt, en dat kan archeologische vindplaatsen beschadigen. De Europese lidstaten hebben in het Verdrag van Valletta (1992) afgesproken dat archeologische resten goed moeten worden beschermd, zodat ze behouden blijven voor volgende generaties. In het bos lukt dat alleen met de inzet van bosbeheerders. Zij hebben aangegeven behoefte te hebben aan een handelingskader. Ook is er de actuele vraag welke bomen bij nieuwe aanplant het beste passen in een veranderend klimaat. De RCE liet daarom in gesprekken met experts in kaart brengen hoe zij vanuit historisch en ecologisch perspectief tegen die vraag aankijken. Zo krijgen erfgoedadviseurs en bosbeheerders kennis om erfgoed en klimaat samen mee te wegen. Daarnaast laat een nieuwe verkenning naar greppelland zien hoe erfgoed ook in het agrarisch gebied van betekenis kan zijn voor de natuur en het landschap.

Archeologie in het bos

Bossen zijn een archeologische schatkamer: een derde van de archeologische rijksmonumenten, ongeveer 500, ligt in het bos. Terreineigenaren en bosbeheerders hebben aangegeven behoefte te hebben aan een handelingskader. De brochure Archeologie en Bosbeheer biedt dat. Ze is opgebouwd van weten naar doen: eerst waar archeologie kan liggen en welke regels gelden, dan de bedreigingen, en tot slot de maatregelen. De brochure maakt daarbij een duidelijk onderscheid. Bij een archeologisch rijksmonument is beschadiging een overtreding. Bij archeologie met een lage waarde mag achteruitgang soms worden geaccepteerd, omdat niet elke wal of greppel beschermd hoeft te worden. Voor de bosbeheerder levert de brochure een overzicht van kaarten en contactpersonen per soort monument of gebied, en algemene richtlijnen, zoals het markeren van elementen, werkafspraken met de aannemer, vaste rijpaden en lichte machines.

Bomen en bos

De rapportage Bomen, bosbeheer en klimaatverandering beantwoordt de vraag welke bomen het best geplant kunnen worden in een veranderend klimaat. Auteur Wim Eikelboom sprak tussen april en juni 2025 met vijftien experts: archeobotanici, bosonderzoekers, bosbeheerders en bomenplanters. Hij laat zien dat er drie benaderingen zijn: de principiële, die vooral inzet op autochtone bomen, de behoedzame, die kleinschalig experimenteert met nieuwe soorten of herkomsten, en de pragmatische, die vooral risico wil spreiden. De experts zijn het eens over drie punten: behoud en versterk de oude boskernen, plant gemengd bos en gebruik autochtoon plantmateriaal in en rond de boskernen. Het is geen wetenschappelijk rapport, maar een rapportage op basis van gesprekken. Voor erfgoedadviseurs biedt de rapportage vooral inzicht in de argumenten van de verschillende benaderingen, uitleg van begrippen als inheems en autochtoon, en aanknopingspunten voor erfgoed, zoals de oude boskernen op de Kaart Landschappelijk Groen Erfgoed.

Erfgoed in het weiland

Ook in het landelijk gebied staat erfgoed onder druk. Greppelland en akkertjesland zijn oude graslanden met greppels en microreliëf. Ze vertellen over de ontginning en de waterstaatkundige geschiedenis van het landschap. Het areaal neemt snel af, door de druk om efficiënter te produceren, door egalisatiewerkzaamheden en doordat er geen passende vergoeding is voor behoud. Er is ook een klimaatvraagstuk. Dankzij de organische bodem en het microreliëf houdt oud greppelland bij droogte water beter vast en vangt het piekbuien beter op. De oude graslandbodems slaan ook koolstof op. Bij egaliseren komt die als CO₂ vrij.

In opdracht van de RCE is verkend hoe behoud zo kan worden vergoed dat het voor boeren aantrekkelijk en haalbaar is. De eindrapportage (augustus 2026) brengt de kennis en ervaring uit Fryslân en Groningen samen. Daarin staan een quickscan waar greppelland nog voorkomt, vooral in Fryslân, Groningen, Noord-Holland en langs de grote rivieren, en een determinatietabel die greppelland indeelt op de afstand tussen de greppels, de ouderdom en het reliëf. Ook zijn concept-beheerpakketten opgesteld voor het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLb). Het meest waardevolle greppelland, dat de meeste inspanning van de boer vraagt, krijgt daarin de hoogste vergoeding. De pakketten zijn nog niet officieel en de vergoeding is een schatting. De rapportage adviseert om in 2027 een pilot met boeren te starten en in 2028 pakketten in te dienen voor de nieuwe ANLb-periode, die in 2029 begint. Een belangrijk aandachtspunt is belonen in plaats van beperken. Voor erfgoedadviseurs is dit vooral interessant omdat erfgoed hier samen optrekt met klimaat, water en natuur, behoud een passende vergoeding vraagt en de determinatietabel helpt om het meest waardevolle greppelland te bepalen.

Meer instrumenten voor erfgoed, landbouw en natuur staan in de Wegwijzer Erfgoed in de Leefomgeving van de RCE. Daar staan onder meer de Handreiking Verkavelen met de Omgevingswet en een stappenplan voor het borgen van landschapswaarden in het omgevingsplan. Voor klimaat zijn er onder meer een kaart met klimaatrisico's voor het Nederlandse erfgoed en een workshop en stappenplan voor de klimaatstresstest.

Wat kunnen erfgoedadviseurs ermee doen?

Samen laten de publicaties en de eindrapportage zien dat erfgoed in de bodem, in het bos en in het landelijk gebied raakt aan de opgaven in het landelijk gebied: bosherstel, nieuwe aanplant en een efficiënter gebruik van het landschap. Erfgoedadviseurs kunnen:

  • vooraf nagaan wat er ligt, met de archeologische waardenkaarten, de Erfgoedatlas en de Kaart Landschappelijk Groen Erfgoed;
  • erfgoed vroeg betrekken bij plannen voor bos en bomen, en bij archeologie vroeg overleggen met de archeoloog;
  • de verschillende benaderingen van bosaanplant kennen, zodat zij het gesprek met beheerders en eigenaren goed kunnen voeren;
  • erfgoed koppelen aan opgaven in het landelijk gebied, zoals klimaatadaptatie en biodiversiteit, met greppelland als voorbeeld;