Ons Koninkrijk is al eeuwen verbonden met het water, van de Nederlandse kust tot aan de Cariben. Die geschiedenis heeft veel cultureel erfgoed nagelaten, zowel boven als onder water. Dit erfgoed brengt de verantwoordelijkheid met zich mee om het te beschermen en behouden voor toekomstige generaties. Daarom wil het Koninkrijk der Nederlanden - Nederland, de bijzondere gemeenten Bonaire, Sint Eustatius en Saba en de landen Aruba, Curaçao en Sint Maarten - binnen enkele jaren het UNESCO verdrag voor de bescherming van cultureel erfgoed onder water ratificeren. Op deze webpagina vindt u alle relevante informatie over het verdrag voor Nederland en de Cariben.
Een deel van ons verleden is verscholen.
Onder water. Uit het zicht.
Dit verleden, het cultureel erfgoed onder water, beschrijft een belangrijk en soms vergeten deel van de geschiedenis van ons Koninkrijk. Het draagt bij aan onze identiteit, is deel van wat we ons herinneren en wat we herdenken. Het staat symbool voor de gebeurtenissen die ons brachten naar waar en wat we nu zijn. Het cultureel erfgoed onder water vertelt ons over de strijd tegen het water, maar ook hoe het ons verbindt met andere landen, volkeren en culturen. Een geschiedenis ook van onderdrukking, slavernij en oorlog.
Zonder aandacht zinken deze plekken weg uit ons collectieve geheugen.
Tenzij we er nu iets aan doen. Het onderwatererfgoed in ons Koninkrijk is uniek. Daarom willen we dit onderzoeken, beschermen, en erover vertellen.
St Maarten
De relatie tussen de maritieme wereld en de kustomgeving is door de geschiedenis heen van vitaal belang voor St Maarten. Ontmoetingen met andere zeevarende naties zorgen voor verbinding. Maar deze verbinding leidde ook tot de kolonisatie van het eiland. Op St Maarten was ooit een inheemse cultuur van Ta no-gemeenschappen gevestigd. Met de komst van kolonisten kwam hun bestaan ten einde. De sporen van de Ta no zijn nog altijd langs de kustlijn te vinden, maar nu staat het behoud van dit tastbare verleden onder druk door de stijgende zeespiegel en het toerisme.
Saba
Door de eeuwen heen wordt het drukker op zee. Eilanden zijn schakels in een netwerk van internationale handel. Saba is zo belangrijk dat beklimmingen van soms wel vijftig meter op steile wanden van het eiland voor lief worden genomen. Waar schepen voor anker gingen, liggen op de zeebodem de overblijfselen van de eeuwenlange maritieme geschiedenis van Saba. Die sporen en objecten uit het verleden representeren weer de onnoemelijke verhalen die nog altijd rondgaan op het eiland over de tijd dat deze rots bewoond werd door handelaren, smokkelaars en piraten. Maar er ligt ongetwijfeld nog veel onbekende historische rijkdom op de bodem. Genoeg om onderzocht te worden en zo nieuwe verhalen te kunnen vertellen. Tenminste als daar de middelen, mogelijkheden en toewijding voor zijn.
Statia
Tijdens de zeventiende en achttiende eeuw weet het Koninkrijk via de zeeroutes; Statia en de andere eilanden te vinden. Honderden pakhuizen en overvolle havens zijn gezichtsbepalend voor de kustlijn van Statia. Schepen en pakhuizen vol met legale en illegale goederen. Talloze archeologische vindplaatsen weerspiegelen die periode van welvaart voor n deel van het Koninkrijk, maar ook de onderdrukking van de tot slaaf gemaakte mensen. Overboord geslagen objecten, kanonnen en losgebroken ankers, ze vertellen een verhaal van vaak meedogenloze handel dat tot op de dag van vandaag niet systematisch onderzocht is. Een verhaal dat veel zeggingskracht heeft - tenminste: als we het niet ongezien verloren laten gaan.
Bonaire
Een ander voorbeeld van onderdrukking is te vinden op Bonaire. De zoutwinning in de zoutpannen was eeuwenlang cruciaal voor de economie van het eiland, maar dat ging ten koste van de mensen die er te werk werden gesteld: uitbuiting en onmenselijke werkomstandigheden, gedurende jaren, decennia, ja eeuwen. Bijzonder erfgoed zoals de obelisken op het land en ballast-stenen onder water helpen ons dit onderdeel van onze gezamenlijke geschiedenis blijvend te herinneren en door te geven aan volgende generaties.
Cura ao
De geschiedenis van ons Koninkrijk is er vooral een van handel over zee. Handel in goederen maar ook handel in mensen. De Marine, of de Admiraliteit zoals deze in de 17de en 18de eeuw heette, werd volop ingezet in de jacht op piraten en kapers maar ook om de handel in al haar verschijningsvormen te beschermen!
De geschiedenis van ons militaire verleden op zee vinden we ook terug op de zeebodem, zoals het wrak van de Alphen die in 1778 midden in de haven van Willemstad explodeerde en zonk. Veel onontdekte wrakken liggen nog verborgen op de bodem als stille getuigen, achtergebleven door geweld van vijanden of de natuur. Zowel het vinden van de wrakken als het ontsluiten van de verhalen vraagt om zorgvuldigheid en nuance.
Het niet vertellen of verloren laten gaan is geen optie.
Nederland
Maritiem erfgoed beschrijft een in vlagen succesvol verhaal maar evenzeer toont het menselijk- en systemisch falen aan. Hoe meer we vinden, onderzoeken en behouden, hoe rijker en genuanceerder de geschiedenis tot ons komt.
Zo staan we stil bij het zeemansgraf, vlak voor de Scheveningse kust. We herdenken het moment dat rammonitor Zijne Majesteits Adder zonk. Een noodlot dat nationale woede vanwege nalatigheid opriep en dat leidde tot de oprichting van de kustwacht.
Aruba
Oorlogen zijn belangrijke hoofdstukken in de geschiedenis. Onder water is die geschiedenis vaak nog zichtbaar. Op Aruba visualiseert het tussen het koraal getormenteerde staal van een Britse olietanker het tactische belang van olie tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ooit door Duitse torpedo s tot zinken gebracht, is het schip inmiddels een thuis voor een grote vari teit aan onderwaterleven.
Oorlog. Handel. Emigratie. Generatie na generatie tekent zich de geschiedenis van onze voorouders af. Een geschiedenis die zich afspeelt op vaste grond en op-en-rond de zee. Op de zeebodem liggen de verhalen voor het oprapen. Onderwater erfgoed kan ons helpen het verleden onder ogen te komen, te begrijpen en te duiden. Maar de tijd dringt, steeds meer erfgoed dreigt voorgoed verloren te gaan - soms zelfs ongezien.
Binnen het Koninkrijk zetten we ons in voor dat erfgoed. Het ondertekenen van het UNESCO verdrag ter bescherming van het onderwater cultureel erfgoed geeft daarvoor de juiste mogelijkheden. En we leiden erfgoedprofessionals op. Zo zorgen we er niet alleen voor dat het verleden bewaard blijft, maar trekken we er lessen uit voor de toekomst. Erfgoed onderzoeken en ontsluiten: het is iets dat we samen oppakken. Want het onderwater cultureel erfgoed is van ons allemaal.
UNESCO 2001 Conventie
In het najaar van 2001 nam de Algemene Vergadering van UNESCO het Verdrag inzake bescherming van cultureel erfgoed onder water aan. Het verdrag werd opgesteld vanwege toenemende plunderingen en vernielingen van dit erfgoed door schatgravers, souvenirjagers, maar ook andere (economische) activiteiten van de mens op de bodem van de rivieren, meren en zeeën. Het verdrag bekrachtigen (ratificeren) en implementeren geeft landen een minimaal juridisch kader voor de bescherming en het beheer van cultureel erfgoed onder water wanneer zij dat nog niet hebben georganiseerd binnen de eigen territoriale wateren, en het regelt de verschillende belangen tussen landen door middel van internationale samenwerking. Feitelijk streeft het verdrag dus naar een wereldwijde bescherming van het cultureel erfgoed onder water, niet alleen in de kustgebieden en territoriale wateren, maar ook daarbuiten.
In 2009 is het verdrag van kracht gegaan. Nederland heeft het verdrag nog niet ondertekend, maar onderschrijft het belang van het beschermen van maritiem erfgoed voor de toekomst en werkt op dit moment aan de ratificatie van het verdrag.
Meer informatie over het verdrag is te vinden op de website van UNESCO of op de pagina van de Nederlandse UNESCO Commissie.
[De tekst gaat verder onder de foto]
Beeld: © UNESCO / J.V. González
Base of the turret of one of large caliber cannons of the iron-clad cruiser the Vizcaya in Aserradero, Underwater Archaeological Park linked to the Naval Battle of Santiago de Cuba.
Waarom beschermen we erfgoed onder water?
Met maritiem archeologisch en cultuurhistorisch onderzoek komen naast tastbare resten ook de verhalen boven water. Dat levert waardevolle kennis en belangrijke inzichten op over momenten in onze geschiedenis, die soms glorieus zijn en soms juist niet. De informatie die wij nu verzamelen, geeft input voor het debat over ons verleden en actuele thema’s in het heden. Zonder verantwoord beheer verdwijnt dit erfgoed. Waardevol maritiem erfgoed moet daarom actief worden bewaard voor huidige en toekomstige generaties. Het UNESCO Verdrag ter Bescherming van Onderwater Cultureel Erfgoed geeft internationale richtlijnen voor deze bescherming en daarbij grijpen we binnen het Koninkrijk deze kans aan om het beheer van cultureel erfgoed onder water binnen het gehele Koninkrijk een impuls te geven.
De RCE werkt samen met (inter)nationale partners om erfgoed onder water te beschermen. Dit doen we bijvoorbeeld met:
Het programma Maritiem Erfgoed Internationaal heeft de afgelopen jaren, in samenwerking met UNESCO, een nieuw Engelstalig en Spaanstalig handboek gemaakt voor maritiem archeologen. Het is een bewerking van het handboek voor de trainingen over het beheer van cultureel erfgoed onder water die de UNESCO tussen 2009 en 2012 organiseerde voor Azië en de Pacifische regio, en dat gepubliceerd is in 2012. Het nieuwe handboek is gericht op Zuid-Amerika en de Caraïben, waaronder dus ook de Nederlandse eilanden. Voor de nieuwe uitgave is de tekst volledig herschreven en voorzien van informatie over recent ontwikkelde technieken en voorbeelden uit de regio.
Het handboek bevat lesmateriaal dat ontwikkeld is door internationale experts. Aan bod komt onder meer het beheer van het archeologisch erfgoed, het waarderen van erfgoed, het opslaan van gegevens, kennisuitwisseling, de bescherming ter plekke, en het opgraven en conserveren van opgedoken voorwerpen.
Het Engelstalige handboek is in maart 2021 gepubliceerd en het Spaanstalige handboek zal in 2023 gepubliceerd worden.
De handboeken vormen de basis voor trainingen in onderwaterarcheologie (Foundation Courses) die UNESCO regelmatig organiseert in samenwerking met de RCE, en zullen ook dienen als naslagwerk.
De afgelopen twaalf jaar zijn door deze trainingen meer dan 300 mensen opgeleid in het werkveld van de onderwaterarcheologie en de bescherming van het cultureel erfgoed onder water. De training voor maritiem en onderwaterarcheologen verbetert de kennis in de landen waar de studenten actief zijn. Daardoor is een beter beheer mogelijk, ook van de Nederlandse scheepswrakken die in de kustwateren van andere staten liggen. Daarnaast functioneren de trainingen als platform waarop archeologen uit de regio met elkaar in overleg kunnen en elkaar kunnen helpen in het beheer.
Tot nu toe werkte de RCE samen met UNESCO bij de volgende trainingen:
- 2012 - Jamaica
- 2014 - St. Eustatius
- 2023 - Trinidad & Tobago
- Bijeenkomst voor de Erfgoedinstanties van de zes Caribische eilanden in 2019 (Curaçao) door RCE/NAAM
- Aanzet nulmeting dmv duiksurveys in Aruba (samenwerking NAMA/RCE)
- Waardestelling SE-504 door de RCE (St Eustatius) met hulp van SECAR
Samenwerkingspartners
Binnen het Koninkrijk werken overheden en instanties steeds nauwer samen om het beheer van het culturele erfgoed onderwater steviger in te bedden in het huidige beleid en ook het beheer in de praktijk de juiste slagkracht te geven. Dit doen we samen op Rijksniveau maar ook op uitvoerend niveau. Zo komt sinds 2019 een praktijkwerkgroep samen van experts van de uitvoerende instanties die in zowel Nederland als de Cariben actief zijn, namelijk:
National Archaeological Anthropological Memory Management (NAAM), Curaçao
Museo Arqueologico Nacional Aruba/ National Archeological Museum Aruba(NAMA)
Openbaar Lichaam Bonaire
Saba Archaeological Center (Sabarc)
St. Eustatius Center for Archaeological Research (SECAR)
Sint Maarten Archaeological Center (SIMARC)
Sekshon di Kultura Arte i Literatura (SKAL), Bonaire