In de zomer van 2022 ontving de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een bijzonder verzoek. Een privéverzamelaar meldde een mogelijk geroofd of vermist schilderij. Het werk zat sinds de Tweede Wereldoorlog ingekrat. De krat bleek een tijdscapsule en is voor het eerst na bijna 80 jaar geopend. In het CollectieCentrum Nederland bekeken specialisten en de eigenaar de inhoud van de krat. Bekijk de video om te zien hoe dat ging.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed beantwoordt vragen over cultuurgoederen die in de periode 1933–1945 zijn geroofd, geconfisqueerd of soms onder dwang verkocht.
Neem contact op via restitutie@cultureelerfgoed.nl
Maurice Klok:
Ik ben Maurice Klok.
Ik heb al 25 jaar een bedrijf in klassieke Volkswagens.
Dat is mijn eerste passie.
En mijn tweede passie,
dat is de passie voor voertuigen uit de Tweede Wereldoorlog.
Als kinds af aan…
zocht ik al kogels hier in Ede op de Ginkelse Heide.
Hier had je natuurlijk de slag om Arnhem en mijn vader ging…
op een gegeven moment met pensioen en die had de keuze van: ga ik paardrijden,
want dat deed de linkerbuurman en de…
rechterbuurman had een voertuig uit de Tweede Wereldoorlog.
Gelukkig heeft ie voor dat voertuig gekozen en toen begon bedrijfje nummer twee:
Airborne Garage waar we nu zijn.
Een jaar geleden ging…
ik weer op zoek naar spulletjes en het was op een buitenrommelmarkt in België.
Daar stonden heel veel mensen met…
zaklampjes op iets te schijnen en ik vroeg aan die verkoper: ‘Wat heb je bij je?’
Hij zei: ‘Nou gisteren hebben wij een papierfabriek in de buurt van Stuttgart moeten ontruimen en…
in de kelder stond deze kist met een schilderij erin.’
En waarschijnlijk is dat daar in de Tweede Wereldoorlog achtergelaten.
Of in ieder geval is het ooit in de Tweede Wereldoorlog ingepakt en verstopt.
En toen heb ik via mijn telefoontje een…
bod gedaan naar de verkoper…
via het scherm in alle stilte om niet de aandacht van die andere geïnteresseerden te wekken.
En toen gaf ie mij de hand,
heb ik hem afgerekend en toen zei die tegen die andere mensen dat ie verkocht was.
Hier ligt het schilderij…
al een jaar te wachten tussen de oude auto-onderdelen.
Ja, dit is een krantenknipsel die daar uit viel.
Ze hebben het hier over het Morgenblatt van Stuttgart.
Daar staat de fabriek waar die het schilderij gevonden heeft…
Dit is van januari 1945.
Ik ken de beelden van de eindfase van de oorlog dat…
mensen hun meubilair aan het verbranden zijn om de kachel aan te houden.
Dus als je in zo’n periode het kostbare hout waar je ook je familie mee kan…
warmstoken gebruikt voor een kist om een schilderij te beschermen,
ja dan vermoed je haast wel dat het iets waardevols geweest moet zijn.
Dus ik begon met kunsthandelaren te bellen en kunstgalerieën en ze zeiden allemaal van:
‘Breek ‘m uit die kist en dan gaan we met alle liefde beoordelen wat je hebt.’
Dat voelde niet goed.
Dat heb ik ook gelukkig niet gedaan.
En uiteindelijk zei…
een vriend van mij: ‘Ik heb een vriendin en die restaureert kunst.’
Na een week of zo kwam ze kijken en ik zag haar gewoon helemaal opleven.
Ze zegt: ‘Mag ik u feliciteren?
U heeft een meesterwerk gevonden.’
En toen ging ze ook onder de lat doorschijnen en toen zag ik eigenlijk…
dat opgewekte gezicht van haar weer naar een wit gezicht veranderen, want ze zag…
ook wel dat het schilderij aanzienlijk beschadigd was.
Die mevrouw die zag een religieuze print en…
zij schatte het toen, als ik het goed heb op een zestiende-eeuws schilderij,
maar wel in staat van ontbinding, met waarschijnlijk behoorlijk wat werk.
Toen zei ze: ‘Nu moet je eigenlijk Rijksdienst Cultureel Erfgoed benaderen…
als je ook de kist van belang vindt,
die weten dan wel de juiste manier hoe je dit moet aanpakken.
Annelies Kool:
Ik ben Annelies Kool,
adviseur cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog en ik doe herkomstonderzoek.
Perry Schrier:
Ik ben Perry Schrier, ook adviseur cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog en…
ik doe ook herkomstonderzoek.
We beantwoorden informatie verzoeken voor iedereen die…
iets wil weten die over kunst die uit de periode 1933-1945 komt en dat daar een geschiedenis aan zit.
Wij zijn het loket als het ware.
Annelies Kool:
Een tijd terug kwam een informatieverzoek binnen.
Het is een bijzonder verhaal.
Een ingekrat schilderij waarvan niet bekend is wat erin zat.
En eigenlijk kon ik hem op dat moment ook niet verder helpen.
Dat kan eigenlijk alleen als je weet wat erin zit…
en die faciliteiten had Maurice niet.
Op die manier is het eigenlijk hier terechtgekomen nu.
Perry Schrier:
Annelies vertelde erover en ik was meteen helemaal van:
‘Wauw, wat is dit!’
Dit is geweldig natuurlijk hè.
Dit is een once in a lifetime.
Stephan de Vries:
Ik denk dat ik aan deze kant ga beginnen.
Hier zie je ook een donkere verkleuring op het hout.
Dat is waarschijnlijk van waterschade.
Waarschijnlijk heeft de kist op deze rand rechtop gestaan.
Mogelijkerwijs kan je dat ook terugzien op het schilderij.
Annelies Kool:
Wat me opviel was dat de omkratting die om het…
schilderij heen zit op maat is gemaakt.
Waarschijnlijk met de bedoeling om het schilderij zo goed mogelijk te behouden en…
misschien te beschermen tegen bombardementen en ander oorlogsgeweld.
Stephan de Vries:
Zo, nu leggen we hem helemaal achteraan.
Eric Domela Nieuwenhuis:
Allemaal planten en gras.
Het ziet er wel goed uit.
Maurice Klok:
Ik ging er eigenlijk in dat we vandaag een beschadigd schilderij…
zouden openmaken waar eigenlijk bijna niks meer van over was.
Maar we deden dat op een hele leuke manier.
Plankje voor plankje en er werd steeds meer onthuld.
En hoe meer ik zag, hoe meer excited ik eigenlijk werd.
Eric Domela Nieuwenhuis:
Ja, nou zie je toch wel dat dat het een doop van Christus is.
Dit is de positie van Christus.
Het lijkt me heel waarschijnlijk dat hier Johannes de Doper moet staan.
En dat dit…
de Christus is die in de Jordaan staat en gedoopt wordt.
Perry Schrier:
Ja, het is inderdaad een schilderij van Johannes de Doper.
Johannes de Doper heeft een…
schelp in zijn handen waarmee hij het water opschept en over zijn hoofd giet.
Aan de linkerkant zien wij nog een ander verhaal.
Waarschijnlijk is dat ook weer Johannes de Doper met een schapenvacht om.
Hij wijst naar de hemel.
Hij kondigt de Christus aan, daar op het linker stukje.
Eric Domela Nieuwenhuis:
Dit ziet er ook uit als een soort Johannes de Doper figuur.
Hij heeft een staf hier.
Hier lijkt hij te prediken.
Maar ja, er is toch wel veel verfverlies.
Dus het is niet heel makkelijk om te lezen.
Perry Schrier:
En aan de rechterkant is een wat moeilijker te duiden…
tafereel, maar dat zou kunnen duiden op de onthoofding van Johannes de Doper.
Maar dat zouden we nog nader moeten uitzoeken.
Zeph Benders:
Veel verfverlies, veel vochtschade.
De planken zijn ook allemaal los.
Dat is jammer.
Dit is een heel slechte hoek.
Maar er zijn een aantal belangrijke plekken best goed nog bewaard.
Het is wel veel restauratiewerk.
Perry Schrier:
En qua schilderstijl, qua kleurgebruik,
qua figuren ga je denken aan Antwerpen, aan Zuid-Nederland.
Eerste kwart zeventiende eeuw.
Eric Domela Nieuwenhuis:
Nederlands, zeg je dat?
• Zuid-Nederlands.
Ik sluit Duits niet uit, maar verder…
Ik denk dat het Zuid-Nederlands is, dus Vlaams.
En die figuurtjes hier.
Deze heeft zo’n hoedje op die je in Vlaanderen veel ziet.
Een soort schijf.
Maurice Klok:
En vandaag hadden we natuurlijk alle specialisten op één plek.
De meubelrestaurator,
de kunsthistoricus, de restauratoren…
van schilderijen en het team van de herkomst.
Ja, dat voelde gewoon heel goed.
Ik had alle vertrouwen in jullie natuurlijk…
vandaag dat het nu op de juiste manier wel uitgepakt zou worden.
Annelies Kool:
Op basis van wat er nu hier ligt zouden we kunnen zoeken op voorstelling.
En misschien als Eric wat meer informatie kan geven over…
de vervaardiger en datering…
Eric Domela Nieuwenhuis:
Daar moet ik een beetje onderzoek voor doen.
Dat gaat niet zo uit het hoofd.
Annelies Kool:
Nee, zeker niet.
Als er meer gegevens zijn, dan zie ik zeker wel mogelijkheden om verder te kijken.
Maurice Klok:
Het overtreft aan alle verwachtingen qua sensatie vandaag.
Ik ben er nu nog steeds beetje flabbergasted van.
Het verhaal stopt hier ook nog niet volgens mij.
Er komt nog een vervolg uit, denk ik.
Perry Schrier:
Ja, dit is weer zo’n werk wat nu boven is komen drijven waar we wat mee gaan doen.
Ja, ik heb ook wel goede hoop
dat we daar toch nog wel een vinger achter…
kunnen krijgen waar dit werk vandaan komt en hoe dat daar gekomen is.
Annelies Kool:
Heel veel landen zijn bezig met het ontsluiten van informatie over kunstwerken…
die tijdens de Tweede Wereldoorlog verloren zijn gegaan.
Dus dat zouden denk ik de eerste zoekingangen zijn waar we naar zouden kijken.
Perry Schrier:
Ja, natuurlijk waren ook de kranten die erbij zaten…
interessant, want die gaven natuurlijk al iets weg van mogelijk de locatie…
waar het object vandaan komt.
Een aanknopingspunt.
Stuttgart.
Het kan zijn dat we daardoor dus gaan zoeken.
Dus sowieso in die stad.
Ik ga kijken of we…
daar onderzoekers hebben die mogelijk ook voor ons iets kunnen doen.
Er is daar ook een Johanneskerk.
Ja, wie weet is daar een connectie tussen het schilderij en zo’n kerk.
Ik doe dit werk nu al 20, 25 jaar.
Ik heb dit nog nooit meegemaakt.
Dit is echt uniek.