Verdichting is een actueel thema, gezien de grote behoefte aan woningen en de wens om landschappen te vrijwaren van bebouwing. Op welke manier kan bebouwd gebied verdicht worden met behoud van gebiedseigen kenmerken? Een gereedschapskist voor erfgoedinclusief verdichten helpt om de waarde en het karakter van het gebied in een vroeg stadium mee te wegen.
Wat is verdichten?
Verdichting is het intensiever benutten van de beschikbare ruimte in stedelijke en landelijke gebieden door meer woningen te realiseren op hetzelfde oppervlak. Dit kan door leegstaande (utiliteits)gebouwen te transformeren tot woongebouwen, door verdiepingen aan bestaande gebouwen toe te voegen of door gebouwen te vervangen of toe te voegen binnen de bebouwde omgeving. De verdichtingsopgave en de zoektocht naar ontwikkellocaties spelen zowel in steden als dorpen, ook in gebieden met cultureel erfgoed. Daarbij ziet verdichten op stedelijke schaal er anders uit dan verdichten op lokale, dorpse schaal.
Beeld: RCE
Zwolle, beschermd stadsgezicht met inbreidingen uit de periode experimentele woningbouw en recente transformatie.
Erfgoed onder druk
Door de omvang van de woningbouwopgave, de beperkt beschikbare ruimte en verschillende andere opgaven waar veel gebieden voor staan zoals mobiliteit, leefbaarheid en verduurzaming, kan cultureel erfgoed onder druk komen te staan. Bij een erfgoedinclusieve benadering van verdichten worden de erfgoedwaarden benut om de identiteit van een gebied te versterken. Maar wat zijn die erfgoedwaarden? Hoe breng je als erfgoedadviseur of stedenbouwkundige het erfgoedbelang tijdens het proces van verdichten op tijd en op de juiste wijze onder de aandacht? En welke verdichtingsstrategieen zijn geschikt in het beoogde gebied?
Gereedschapskist voor erfgoedinclusief verdichten
Als antwoord op deze vragen is door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) de ‘Gereedschapskist Erfgoedinclusief Verdichten’ ontwikkeld, waarin handige instrumenten zijn ontsloten. De instrumenten zijn getest in casusgebieden en toepasbaar gemaakt. De gereedschapskist richt zich op drie gebiedstypen met erfgoedwaarden waar de verdichtingsopgave speelt:
- Naoorlogse wijken, zoals wederopbouwwijken en Post 65-wijken. Vanwege de ruime opzet worden deze wijken gezien als kansrijke gebieden om te verdichten.
- Beschermde stads- en dorpsgezichten. Verdichtingsplannen moeten zorgvuldig inspelen op het karakter van het beschermde gezicht, conform het doel van de aanwijzing.
- Dorpen met monumenten of grenzend aan bijzondere cultuurlandschappen. Deze dorpen ontwikkelen zich vanouds door uit- en inbreiding en andere (kleinschalige) ruimtelijke transformaties. Denk aan verdichting van boerderijlinten tot dorpsstraten of bebouwing van achtererven ('straatje erbij').
We onderscheiden in de gereedschapskist vier onderwerpen:
Bouwjaar in kaart, uitsnede Zwolle uit de Atlas Leefomgeving
Hoe (en wat) inventariseer je bij onderzoek naar de erfgoedwaarden en kernkwaliteiten van het ontwikkelingsgebied? Voor dit onderwerp zijn de beschikbare bronnen op een rij gezet die hierbij kunnen helpen en een beeld geven van de erfgoedwaarden op gebiedsniveau.
Beeld: © PeetersenDaan
Ontwerpatelier over de ontwikkelvisie voor het beschermde dorpsgezicht Oost-Vlieland.
Hoe, met wie en wanneer breng je als erfgoedadviseur het belang van kernkwaliteiten in het planproces van een gebiedsontwikkeling? In de gereedschapskist zijn instrumenten te vinden voor: waar, wanneer en hoe erfgoed meegenomen kan worden in het planproces; hoe je erfgoedwaarden afweegt in je onderbouwing; hoe je tijdens het planproces stuurt op omgevingskwaliteit.
Beeld: © Bedaux de Brouwer Architecten, Michel Kievits
Aanplakken tegen 19e-eeuwse portiekwoningen, Wibautstraat in Amsterdam.
Hoe kan in het ruimtelijke plan verdichting samengaan met het versterken van de kernkwaliteiten van het oorspronkelijk stedenbouwkundig ontwerp, bestaande monumenten en/of cultuurlandschap? Wanneer kies je voor behoud en wanneer voor sloop? Waar zijn mogelijkheden voor nieuwbouw en welke bebouwing is passend binnen de omgeving?
Schematische weergave van de methodiek en aanbevelingen uit de handreiking 'Borging van Post65-erfgoed'.
Hoe kunnen de geïnventariseerde erfgoedwaarden geborgd worden in gemeentelijk beleid of omgevingsplannen? Welk juridisch instrument kan ervoor zorgen dat verdichting samengaat met het behoud van kernwaarden binnen een gebied? In de gereedschapskist zijn voorbeelden en instrumenten opgenomen om erfgoedwaarden onder de Omgevingswet te verankeren en te borgen.