Zien verduurzamen, doet verduurzamen. Editie 2025, nummer 2: Verduurzaming van scholen. Monumentale schoolgebouwen in Hoorn, Medemblik en Ede staan voor een dubbele uitdaging: verduurzamen én geschikt blijven voor goed onderwijs. In deze video zie je hoe met slimme ingrepen, respect voor het erfgoed en oog voor comfort gewerkt wordt aan toekomstbestendige, energiezuinige scholen – van ventilatie en isolatie tot slimme herbestemming.
Video duur: 8 minuten en 47 seconden.
Rustige muziek begint te spelen.
Beeldtekst: Zien verduurzamen Doet verduurzamen.
Midden in een woonwijk staat een school die verbouwd wordt. Ergens anders staat een gebouw met oranje zonneschermen, een vrouw in een rood shirt loopt langs het gebouw. Op een andere plek staat nog een school, met zonnepanelen op het dak.
VOICE-OVER: "Ook monumenten zullen moeten verduurzamen. Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het evenzeer van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt kunnen worden. Scholen vormen een bijzondere groep binnen de monumenten omdat er hogere eisen worden gesteld aan bijvoorbeeld de ventilatie in lokalen en de toegankelijkheid via liften en trappen."
Op de voorgevel van een school staat "Mariaschool." Op het schoolplein zijn allemaal speeltoestellen. Op de gemetselde muren hangt een klein monumentbordje. In de muur zit een grote tegel met het jaar 1933 erop. In de school zitten grote ramen.
BART JAN: "We staan hier bij de Mariaschool in Hoorn, gemeentelijk monument in de jaren 30. Gebouwd, Amsterdamse School, wat gematigder en wat zakelijker en het pand is opgetrokken uit metselwerk, heeft grote raamkozijnen wat kenmerkend is voor de stijl uit die periode."
Beeldtekst: Fase 1: De plannen. Suzanne Ahrouch, Directeur Mariaschool Hoorn.
Iemand wijst met een vinger op een plattegrond. Een vrouw loopt door een deur de gang in. Suzanne staat voor de Mariaschool en vertelt verder. Achter de school is een groot grasveld.
SUZANNE: "Wij hebben hier een onderbouwlocatie, een paar straten verderop een bovenbouw locatie en wij willen graag weer in één gebouw les gaan geven. Daarnaast willen we met onze partner Kinderopvang huisvesting bieden aan kinderen voor de voorschoolse fase."
Beeldtekst: Bart Jan Onderwaater, Onderwaater Architecten.
Bart Jan staat in een biologie klaslokaal en vertelt verder. Vanuit de lucht kan je de vorm van het gebouw zien. Om het aangebouwde deel komt een omlijning. Bart Jan staan in het klaslokaal en vertelt verder.
BART JAN: "Het gemeentelijk monument, het originele deel daarvan gaan we uiteraard behouden. De uitbreidingen uit 1954 wat ook niet monumentaal is, gaan we verwijderen en ook de uitbreidingen uit de jaren 80 aan de achterzijde zullen we ook weg gaan halen, zodat we terug gaan naar de originele contouren van de Mariaschool."
Op een oude zwart-wit foto staat de school afgebeeld. Op de voorgevel van de school staat "Mariaschool." Een van de kamers in de school is gemoderniseerd. Op een tekening staat uitleiding? van de gang.
BART JAN: "Om tot de uitwerking van de plannen te komen hebben we eerst goed archiefonderzoek gedaan. Tekeningen van de bestaande situatie, blauwdrukken, hoe zit het gebouw in elkaar."
Bart Jan staat in een lokaal en vertelt verder. Het dak van de school is asymmetrisch. De school heeft grote ramen met houten kozijnen. Bart Jan staat in een lokaal en vertelt verder. Een vrouw loopt de trap op.
BART JAN: "Bouwhistorisch onderzoek uit laten voeren, om de waardevolle onderdelen ook vast te leggen. Wat we aan beeldbepalende onderdelen gaan terugbrengen zijn de houten kozijnen met zwaardere detaillering. Je ziet dat in de loop der tijd er nieuwere kozijnen zijn geplaatst. Aluminium met een slankere detaillering en eigenlijk detoneert dat. We willen juist weer die zwaardere structuren terugplaatsen in hout, in een lichtere kleurstelling zoals dat ooit geweest is."
Suzanne staat in een opslag en vertelt verder.
SUZANNE: "De leerkrachten van deze school klagen geregeld over slecht binnenklimaat. In de winter is het hier te koud, in de zomer te warm, daarnaast ervaren wij een slechte akoestiek en is er schimmelvorming in de klassen."
De school bestaat uit verschillende gebouwen. Bart Jan staat in een lokaal en vertelt verder.
BART JAN: "Het is superbelangrijk om ook energietechnisch grote stappen te maken met het monument. Het is de bedoeling dat we naar bijna energieneutraal gaan."
Twee kleine raampjes zijn gemaakt van glas-in-lood. Bart Jan staat in een lokaal en vertelt verder. In een lokaal hangen allemaal tekeningen van de leerlingen en in de gang staat een thematafel. Aan de wand hangt een kunstwerk van Maria met haar kindje, met daaronder "Ave Maria"
BART JAN: "BENG, daarvoor moeten we gaan isoleren met name. En naast isoleren is ook ventileren een hele grote uitdaging vanwege de coronapandemie is dat zelfs in een nog ander daglicht komen te staan. Bijscholen, we zullen hier ook ventilatietraject en systeem moeten bedenken wat naadloos past in het monumentale gebouw."
Langs de trapleuning zijn sierlijke tegeltjes geplaatst. Ook in de vloer zitten gekleurde tegeltjes. Aan het einde van de gang is een groene deur. Bart Jan staat in een lokaal en vertelt verder. Hij wijst naar de wand van het lokaal. Hij loopt een opbergruimte in.
BART JAN: "We zitten nu in de VO-fase. Als we definitief consensus hebben over het ontwerp, dan gaan we samen met specialisten verder onder andere aan de ventilatie. Uiteraard hebben we daar al ideeën voor. We hebben hier een prachtige zolder waarbij we tracés kunnen laten lopen achter de knieschotten. Daar kunnen we dan elektra, verwarming en ventilatie op een goede manier kwijt. De ideeën zijn er al, maar de concepten en de echte uitwerking daarvan die gaat plaatsvinden na de ontwerpfase."
Een ladder loopt naar de zolder van de school. In de opbergruimte staan een aantal dozen, stoelen, tafels en speelattributen. Bart Jan staat in de opbergruimte en vertelt verder.
BART JAN: "Dit is dus die hele mooie zolder met die prachtige spantconstructies die je hier in het zicht ziet. Het houten dakbeschot en we gaan alles weer open maken, het dak isoleren, keuzes maken of we dat aan de buitenzijde doen of aan de binnenzijde. We zijn heel druk bezig om dat verder vorm te geven."
Vanaf boven kan je goed het oppervlak van de school zien. Een andere school staat midden in een woonwijk en heeft opvallende blauwe deuren.
VOICE-OVER: "Op deze school zijn vooralsnog de plannen om de ventilatiekanalen op zolder weg te verwerken. Op de volgende locatie in Medemblik, wordt gekozen voor een eigen klimaatunit per klaslokaal, zodat het tracé zo kort mogelijk blijft."
Het schoolplein staat vol met bouwmateriaal. Iemand fietst langs de school. Pieter loopt naar buiten. Door het raam kan je zien dat er binnen en buiten wordt gewerkt.
PIETER: "Dit is een mooi oud gebouw. Het is een beetje in een sobere Amsterdamse School-stijl gebouwd, het Maria Bernadette en dit deel is het monumentale oude deel uit 1929. Oorspronkelijk was dit als eerste gebouwd, dus het oude deel. Het is een beschermd stadsgezicht."
Beeldtekst: Fase 2: De verbouwing.
Iemand zaagt een houten plank door. Pieter loopt buiten de school en vertelt verder. Voor het nieuwere deel staan allemaal hekken en steigers.
PIETER: "Wat daarna is gekomen, dus na een jaar of 40, 50, is dit deel. Het was een beetje aan elkaar gekoekt in de loop der tijd."
Beeldtekst: Pieter Benschop, Pieter Benschop Architect.
Pieter staat voor de school en vertelt verder. Door het raam zie je de steiger met in de achtergrond een kerk. Voor het grote raam staat een hoge steiger. Pieter staat voor de school en vertelt verder.
PIETER: "En dat was daardoor dus heel lastig om vanuit de oude school naar het nieuwere deel te lopen omdat de verdieping niet verbonden was, alleen op de begane grond. Daarop gezegd: als we nu dit helemaal gaan aanpakken, laten we dan proberen die openheid die er oorspronkelijk tussen zat om die weer een beetje helder te maken. Dus dat je duidelijke geleding ziet tussen het oude en het wat nieuwere deel."
Boven de hoofdingang zit een halfrond raam met daarin glas-in-lood. Pieter staat voor de school en vertelt verder. De school heeft op andere verdiepingen opvallende blauwe deuren. Pieter wijst naar de verbouwing. Een van de muren is afgebroken. De zolder van het gebouw staat leeg en heeft veel houten steunbalken.
PIETER: "Het leuke aan dit oude gebouw is dat er heel veel glas-in-lood is toegepast. Al dat glas-in-lood, dat gaan we schoonmaken en ook weer extra isoleren zodat het straks heel mooi uit de verf komt en ook niet meer zo kiert en tocht. Je ziet als je het vergelijkt met de andere gevel dat deze veel minder monumentaal is. Dus hij is hier uitgebreid op de begane grond. Er zaten allemaal trappen die er inmiddels door de aannemer al afgehaald zijn om de zolder te ontsluiten."
Pieter staat voor de school en vertelt verder. De gevel van de school is monumentaal. Op een papiertje staat de plattegrond van de school. Bij de trap van de school zijn allemaal mooie tegeltjes geplaatst. In de gang staan allemaal materialen voor de verbouwing. Aan de wand zitten allemaal groene en gekleurde tegeltjes. Pieter staat voor de school en vertelt verder.
PIETER: "Wat je dus krijgt is dat deze gevel echt wel een beetje kwaliteit mist. In ieder geval monumentale kwaliteit en dat gaan we proberen weer terug te brengen. Wat je veel ziet bij dit type scholen is dat het echt een klassieke gangenschool is dus grote lokalen met een gang, met toiletten en mooie tegeltjes."
De voorkant van de school heeft weinig ramen. Pieter staat voor de school en vertelt verder.
PIETER: "Wat het punt is aan deze kant is, is dat je vanuit de gang zelf weinig contact hebt met het schoolplein. Dus wat we gaan doen is proberen de ramen waar het glas-in-lood zit, daaronder een groot mooi glazen raam te maken op verschillende plekken, zodat als je als kind daar loopt toch kunt zien wat er allemaal op het schoolplein gebeurt."
Een bouwvakker loopt met een houten balk door de gang. In de toiletruimte en in de gang zijn allemaal nette tegeltjes geplaatst. Pieter staat in de gang en vertelt verder. Hij loopt verder naar een lokaal en wijst naar de ramen.
PIETER: "Zo'n mooi oud gebouw aan de buitenzijde isoleren is eigenlijk geen optie, maar dat is aan de binnenkant precies hetzelfde, want ook hier zie je dat er veel ornament is. Prachtige tegels, mooie randjes. Dus wat we uiteindelijk hebben bedacht is dat we daar de grote winst niet halen met isolatie. De grote verlies vlakken zijn de glaspuien in de lokalen."
Op het dak zit een luchtverwarming. Met een plattegrond kan je zien hoe deze door de school loopt. Pieter staat in het lokaal en vertelt verder. Hij wijst naar het plafond waar allemaal leidingen hangen.
PIETER: "Ook heel belangrijk: er komt een luchtverwarming in. Dus die wordt wat sterker en die gaat zo meteen dat verschil opvangen. We gaan nu per ruimte proberen het klimaat aan te pakken waardoor die kanalen niet door het hele gebouw heen zwerven. Het leuke bij dit soort gebouwen is dat de plafonds heerlijk hoog zijn, dus er mag best een klein stukje van af. Dus wat we gaan doen, we gaan hieronder een plafondeiland maken. En een, wordt daardoor de klimaatkast niet meer zichtbaar maar het mooie daarvan is ook dat de akoestiek het is nu een beetje galmend. De akoestiek wordt natuurlijk ook veel beter, want dat vlak wordt absorberend."
Het schoolplein staat vol met bouwmaterialen. In een andere woonwijk staat een gebouw met oranje zonneschermen en een grasveldje aan de zijkant met speeltoestellen. Er loopt iemand langs het gebouw.
VOICE-OVER: "Sommige toevoegingen, zoals het luchtkanalentracé, worden ten gunste van de monumentale waarde slim aan het oog onttrokken, maar andere toevoegingen kunnen niet ingepast worden zonder het historisch karakter drastisch te wijzigen, zoals op de volgende locatie in Ede."
Op een bord staat aangegeven dat het een voormalig kantinegebouw van de ENKA was in 1951, met een pijl naar de ingang. Naast het gebouw is nu een schoolplein aangemaakt. Over dit plein fietst een kind langs.
ROSANNE: We staan hier voor het voormalige kantinegebouw van de ENKA. Gebouwd in 1952. De ENKA was een kunstzijde fabriek, gigantisch groot, inmiddels opgedoekt zoals je kan zien. En inmiddels midden in een woonwijk in Ede.
De vooringang van de school heeft groene deuren en heeft veel ruiten. Binnen in de school zijn trappen en nog meer ruiten.
ROSANNE: "Deze gevel, die heeft veel glasgevels." Dat is bijzonder voor die tijd en ook veel geschokt beton is er gebruikt. Het is een mooi voorbeeld van het nieuwe bouwen en naoorlogse modernisme."
Beeldtekst: Fase 3: Het Resultaat. Rosanne Bruinsma, Teamlead duurzaamheid BOEi.
In een klaslokaal zit op het plafond stalen steunbalken. De vooringang van de school heeft groene deuren en heeft veel ruiten. Bij de trappen is veel ruimte. Rosanne staat voor de school en vertelt verder. De school staat in een moderne woonwijk.
ROSANNE: "We liepen hier als ontwikkelaar doorheen en dachten toen: ‘nou ja, dit is perfect voor een school’. Aan twee kanten heb je grote trappenhuizen en de beukmaat is heel breed, wat het ook heel geschikt maakt voor een school. Bovendien lag het ook nog midden in een nieuwe woonwijk zonder school, dus voor ons was het snel duidelijk dat dit een school moest worden."
Voor de school komen foto's voorbij van de vorige school. De voorgevel, maar ook de zolder. Op het gebouw van de voormalige ENKA zijn zonnepanelen geplaatst. Rosanne staat voor de school en vertelt verder. Het ventilatiesysteem zit verstopt in een kastje.
ROSANNE: "Voor de BENG-kwalificatie hebben we heel goed geïsoleerd. We hebben de gevels geïsoleerd, het dak, de vloeren en de ramen. Ook hebben we zonnepanelen aangebracht: 48 stuks op het dak en er komen ook nog 60 bij. We hebben ook een CO2-gestuurd ventilatiesysteem aangebracht met warmteterugwinning die ook voldoet aan de normering van Frisse Scholen klasse B."
Rosanne staat in de school bij de lift en vertelt verder. De lift is modern en heeft ook een noodtelefoon.
ROSANNE: "Het was in het begin wat lastiger om de liften te realiseren, want de erfgoedcommissie kon zich er niet in vinden. Maar ja, als je een school wilt realiseren dan heb je gewoon een lift nodig. Voor mindervalide kinderen, maar ook voor ouders die op de BSO en de kinderopvang hun kinderen willen brengen die op de tweede etage zit. Dus liften realiseren was echt een must voor ons."
Rosanne staat in de school bij de lift en vertelt verder. Op het schoolplein zijn kinderen aan het spelen.
ROSANNE: "Uiteindelijk is de commissie er wel in meegegaan en de RCE ook. Als je wil herbestemmen dan moet je wijzigingen kunnen aanbrengen in een gebouw. En dan moet je ook gewoon soms concessies doen, zonder wijzigingen heb je geen herbestemming. En uiteindelijk is het allerbeste voor behoud een pand herbestemmen en te gebruiken. Hoe we het hebben opgelost, is door in gesprek te gaan met de commissie en met de RCE en als je een goed plan hebt en een goede herbestemming willen die altijd eigenlijk wel meedenken."
In de school zitten veel ramen, waardoor er veel licht naar binnen valt. Een bal stuitert tegen de muur aan. Rosanne loopt langs het gebouw.
VOICE-OVER: "Verduurzaming van monumenten kan een uitdaging zijn maar met de extra eisen voor scholen is die uitdaging nog groter. Deze drie voorbeelden laten echter zien dat dit uiteindelijk evenwel heel goed mogelijk is."
Logo: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Beeldtekst: Deze film is gemaakt in opdracht van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
De muziek verdwijnt langzaam.
De muziek fade uit.