Zien verduurzamen doet verduurzamen - Verduurzaming in combinatie met herbestemming

Deze video duurt 8 minuten en 17  seconden

Beeldtekst: Zien verduurzamen Doet verduurzamen.

Een pand dat verbouwd wordt aan de achterkant. Aan de voorkant ziet het er netjes uit, met het woord 'stalling' erop. Het pand heeft crèmekleurige kozijnen en een torentje.

Spreker: Voice-over

"Ook monumenten zullen moeten verduurzamen. Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het evenzeer van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt kunnen worden. Maar bij sommige panden is er verval en is het de vraag of alle aspecten van de monumentale waarde te behouden zijn. Tegelijkertijd biedt het juist ook kansen voor verduurzaming. Zeker wanneer de herbestemming gepaard gaat met een ingrijpende verbouwing zoals in De Drie Hoefijzers in Den Haag."

Spreker: Lilian Kusters
Functie: Directeur Stadsherstel Den Haag

Lilian staat voor het pand en vertelt over het pand en wijst aan waar de paarden stonden. Daarna staat ze in de oude stal en tonen beelden oude elementen van de stal.
 
"Het gebouw is rond 1910 ontworpen door de architecten Meijer en Rademaker, de herbestemming van een industrieel bierdepot, De Drie Hoefijzers. Het bier werd gebrouwen in Breda. Ik neem jullie nu graag mee naar het derde onderdeel dat we aan het herbestemmen zijn: de stalling."

Er speelt rustige muziek af.

Beeldtekst: Fase 1: De plannen  

"Dit is het oude gebouw dat gaan we weer helemaal vrijleggen van de aanbouw die later is toegevoegd. En dit was de plek waar de paarden vroeger stonden te drinken. Hier zie je de oude buitenmuur van de stalling met vrij hoog de raampjes. Dat is natuurlijk omdat ze wilden dat de paarden niet door het raam naar buiten konden kijken. Dus het gebouw vertelt ook hier weer eigenlijk wat de functie was. We gaan vier appartementen hier maken. Een appartement op de begane grond, de stalling. Boven maken we de hooizolder en aan de voorkant maken we een koetsierswoning en de tuigkamer. Erik, volgens mij gaan we deze schuiframen weer werkend maken, toch?"

Spreker: Erik den Beems
Functie: Projectleider restauratie en herbestemming

"En daar wordt dan vacuümglas in geplaatst, zodat de detaillering van het raamhout gelijk kan blijven. Isolatieglas van normaal HR zou veel te dik zijn voor in deze oude houten ramen met slanke profilering."

Spreker: Lilian Kusters
Functie: Directeur Stadsherstel Den Haag

"En hoe gaan we hier de verwarming doen? Want daar had jij iets heel slims voor bedacht."

Erik en Lilian staan in een kamer in het pand. De ramen zijn groot en het heeft een houten plafond. De muren zijn kaal.

Spreker: Erik den Beems
Functie: Projectleider restauratie en herbestemming

"Waar we eigenlijk altijd tegenaan lopen bij monumenten is het ruimtebeslag van een warmtepomp. Die dingen zijn zwaar en nemen veel ruimte in en dit is een hele kleine oorspronkelijke koetsierswoning dus airconditioning, wat in feite een warmtepomp is neemt veel minder ruimte in en je hebt alleen een klein kastje aan de muur en een buitendeel op het dak. Dus op die manier kunnen we zonder ruimteverlies in de woning de woning aardgasvrij op een comfortabele manier verwarmen."

Spreker: Lilian Kusters
Functie: Directeur Stadsherstel Den Haag

"Verder houden we bij Stadsherstel Den Haag de Trias Energetica als hoofdlijn. Dat betekent dat je ten eerste kijkt hoe je energievraag kan verminderen door een goede isolatie aan te brengen. Vroeger was deze koetsierswoning betengeld. Je ziet daar de houten latten, de spijkers en er hangen nog dragen van jute uit. Tweede is gebruik hernieuwbare bronnen, dus dat is bijvoorbeeld die warmtepomp. En het derde is dat we helaas toch niet helemaal zonder netstroom kunnen voor die warmtepomp, maar dat we dan zoveel mogelijk groene stroom kiezen. Dat is in Nederland nooit 100%. Maar daar houden we ieder geval rekening mee met het afsluiten van een contract."

Lilian staat achter het pand. Er zitten houten platen voor de schutting en de deur.

Spreker: Lilian Kusters.
Functie: Directeur Stadsherstel Den Haag

"De stalling heeft een plat dak, dus dat kunnen we prima gebruiken om ook zonnepanelen op te leggen en zo ook zelf aan energieopwekking te doen. Daarnaast gaan we met een ecoloog in kaart brengen bij al onze panden dus ook hier, hoe we stepping stones kunnen maken voor de natuur in Den Haag."

Spreker: Voice-over

"Het strippen van een pand brengt voordelen met zich mee voor het wegwerken van installaties, maar dit is natuurlijk niet altijd mogelijk. Het is belangrijk om het behoud van monumentale waarden altijd voor ogen te houden, want zelfs na de planfase, tijdens het bouwen kan men tot nieuwe inzichten komen."

Lilian staat bij het hek van het pand. Ze duwt hem open.

Spreker: Lilian Kusters.
Functie: Directeur Stadsherstel Den Haag

"Dit hek is van latere datum. Het is namelijk ook van een houthandelaar en van een garagebedrijf geweest. De oude erfmuur die er stond met zo'n soortgelijk tegeltableau is gesloopt, maar gaan we weer terug brengen. Ook met die hekpijlers."

Er is rammelend geluid van het hek te horen.

Beeldtekst: Fase 2: De verbouwing.

Spreker: Lilian Kusters.
Functie: Directeur Stadsherstel Den Haag

Lilian staat in een kamer met een houten plafond. Er zitten twee groene balken onder. Op de grond staan allerlei markeringen. Een animatie laat de markeringen van de pijlers zien.

"We gaan dus die erfmuur herstellen en we hebben gelukkig nog de natuurstenen onderdelen die erbij horen, zoals de dekstenen en dit prachtige stuk wat op de kop van de hekpijler stond. Dit zijn de oorspronkelijke pijlers die in de stalling stonden. Hier zie je die twee groene balken. Dat zijn de liggers waar de pijlers die we beneden zagen onder zaten, dat is de oorspronkelijke constructie. Boven zit een hulpconstructie uit de jaren, nou, ik denk eind twintigste eeuw. We staan nu eigenlijk op de oude hooizolder en dit is die hulpconstructie die we gaan verwijderen. Eigenlijk was dit een soort hangconstructie, waardoor die pijlers uit het verleden hun functie verloren, maar dat gaan wij weer in ere herstellen. Dit wordt een super gaaf appartement waar je dus juist die ritmiek van die pijlers ook weer ziet. En dat is juist ook duurzaamheid. Dat je dus door die monumentale details in het zicht te laten de woning heel aantrekkelijk maakt."

Spreker: Voice-over

"Van een voormalig bierbrouwerij naar een meelfabriek in Leiden waar de verbouwing van het deelproject de Meelpakhuis, inmiddels volbracht is. Hoe hebben zij gezorgd voor het behoud van monumentale waarde, tijdens een ingrijpende verbouwing?"

Beelden vanuit de lucht laten een groot betonnen pand zien met een aantal glazen verdiepingen bovenop. Er zit een dakterras bovenop het dak.  

Spreker: Ed Zwart
Functie: Technisch directeur Van Der Wiel

"De Meelfabriek heeft eigenlijk een startsein gekregen met het masterplan van Peter Zumthor, Zwitserse architect. En die heeft heel goed gekeken van: wat zijn nou de monumentale waarde in zo'n project. En dat zijn hier met name de draagconstructies. Aan de materialen en de uitvoering van de draagconstructie kun je heel goed zien wat eigenlijk de functie van zo'n gebouw was en in welke tijd zo'n gebouw tot stand is gekomen. Het was dus echt een meelmagazijn. Het moest vooral heel sterk zijn, moest een groot gewicht kunnen dragen. En vandaar dat ze hier gekozen hebben voor zware betonnen structuur met paddenstoelkolommen."

Beeldtekst: Fase 3: De verbouwing

Ed staat voor het pand en loopt erheen. In het trappenhuis is er een grote gele wokkel naar beneden.

"Nu hebben we er woningen van gemaakt. Dat heeft dus eigenlijk veel minder gewicht te dragen en vandaar dat we zonder problemen ook drie bouwlagen mochten toevoegen aan dit gebouw, want de fundering is daar sterk genoeg voor. Dit is de wokkel. De officiële naam is eigenlijk een sul. Het was om de meelzakken te transporteren vanaf de verschillende verdiepingen naar naar beneden, om in te laden. De architect Bart Achterhuis heeft het nieuwe trappenhuis van dit gebouw geheel ontworpen om die oude wokkel heen en is dus ook helemaal rond en is dus een echte eyecatcher in dit gebouw geworden."

Ed staat op de bovenste verdieping in het pand. Het is nog niet af en heeft grote ramen.
 
"We zijn hier in één van de appartementen die wij nog aan het afmaken zijn maar daar is wel heel duidelijk zichtbaar wat wij moesten doen om ook dit gebouw natuurlijk een goed woongebouw te maken. Het is een geheel betonnen casco wat gerestaureerd is dus natuurlijk een heel mooi beginpunt voor een duurzaam gebouw. Want ja, dat beton hoeft niet opnieuw gefabriceerd te worden of vervoerd te worden. We hebben daarbij wel een uitdaging, want de vloer loopt van binnen naar buiten en dat geeft dus kans op problemen vanwege een koudebrug wat boven het kozijn zit. Hier zie je nog gaten die geboord zijn in de vloer om het aansluitoppervlak van binnen naar buiten te verkleinen. Daarachter zit in het beton dat kunnen we dus nu niet zien, het verwarmingsregister om dat knooppunt te verwarmen en in combinatie met dus isolatie op het balkon en de geïsoleerde gordijnkoof die we hebben gemaakt, hebben we dus het probleem opgelost. Het is wel een heel duidelijke samenwerking bouwkundig, wat hebben we constructief nodig om het gebouw overeind te houden? Met de installateur die mee heeft gedacht over de verwarming en natuurlijk een adviseur die uit heeft gerekend van: ‘Als jullie dat op die en die manier aanpakken, dan zou dat goed kunnen werken’. En dat is natuurlijk een hele mooie vorm van samenwerking, waarmee je dit soort problemen kan aanvliegen en op kan lossen."

Er hangen grote betonnen bakken uit het plafond met nummers erop.

"De silouitmondingen die zijn ook in het gebouw bewaard gebleven en lopen dus ook van binnen naar buiten. Maar omdat dat qua oplossing niet vergelijkbaar was met de vloeren, hebben we er dus bij de silo's voor gekozen om ze aan de buitenkant met hoogwaardige isolatie te bekleden en te stukadoren alsof het beton is. Waardoor je dus wel echt het idee hebt van: ‘Hé, ik zie de silouitmondingen’, maar op die manier hebben we dus daar de koudebrug voorkomen en blijven gewoon in het zicht."

Spreker: Voice-over

"Het bundelen van kennis uit de verschillende disciplines levert een gedegen verduurzamingsplan op. Toch kan je verrassingen niet uitsluiten en is een flexibele houding tijdens alle fases van de verduurzamingsslag een pré, die het behoud van cultuurhistorische waarde bevordert."

Logo: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Beeldtekst: Deze film is gemaakt in opdracht van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Copyright 2025.