Zien verduurzamen doet verduurzamen - Verduurzaming van monumenten met behoud van hoge monumentale waarde

Video duur: 9 minuten en 23 seconden.

Er speelt rustige muziek.

Er staan auto's voor een monumentaal gebouw met een toren.

VOICE-OVER: Ook monumenten zullen moeten verduurzamen.

Beeldtekst: Zien verduurzamen Doet verduurzamen.

Er staat een kerk op een plein. Een landhuis is omringd met water. Er loopt een persoon naar de voordeur.

VOICE-OVER: "Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het evenzeer van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt kunnen worden. Maar, wat doe je als het gebruik ingrijpende maatregelen vraagt en de mogelijkheden die het monument toelaat beperkt lijken?"

Er vliegen vogels langs het landhuis. De gevel is met veel aandacht gemaakt. Met een in het oog springende lantaarn en een vijver.

LINDA: "De voorgevel is classicistisch, in de loop der jaren steeds aangepast aan de stijlperiodes. De achtergevel is een ander verhaal. Rond 1730 is eigenlijk de huidige achtergevel gemaakt, waarbij de voorgevel hoger is opgetrokken. Toen kwam echt de nadruk te liggen op de relatie tussen het huis, de prachtige tuin en de vijver die we hierachter zien."

Beeldtekst: Fase 1: De plannen. Lonneke Regter, Directeur Fonds Sluyterman van Loo.

Grachten rondom het landhuis met een vijver in de achtertuin. Lonneke staat voor het huis en vertelt verder. Prachtig gestylede kamers en plafondversiering. Ook gebruiken mensen ruimtes als werkplek.

LONNEKE: "Vanaf de 21e eeuw wordt dit pand gebruikt voor de stijlkamers voor vergaderingen en op de andere verdiepingen als kantoorruimte. Wij hebben vanuit de stichting te zorgen voor de instandhouding van het huis en het park."

Prachtige houtgesneden trappen, met decoratie aan de muren. Door de ruit kan je de vijver zien.

LONNEKE: "Willen wij dit pand goed gebruiken in de toekomst, dan moeten we nu stappen zetten voor verduurzaming om te zorgen dat dit pand ook over vijftig jaar, over honderd jaar, gebruikt kan worden door volgende generaties."

Beeldtekst: Linda Miedema, Architect-partner TPAHG Architecten.

Linda staat op de brug voor het huis.

LINDA: "De stijlkamer is een hele bijzondere ruimte waarvan we in eerste instantie dachten dat we hier weinig maatregelen konden nemen bij verduurzaming."

Een plattegrond van de verdiepingen van het huis. Er komt een vakje rondom een ruimte in de kelder. Door een klein luik kom je de kelder in. De tuinkamer is rijkelijk gedecoreerd.

LINDA: "Bij nader onderzoek bleek dat onder de vloer een best wel grote ruimte aanwezig is wat een hele mooie kans biedt om hier te isoleren zonder dat we de monumentale waarde aantasten."

Linda loopt door de tuinkamer. Een vergulden spiegel siert de schouw. Ook is er een gouden pendule met een man die er tegenaan leunt. In de hoek van de kamer staat een bos pauwenveren. 

LINDA: "We staan hier in de tuinkamer. Een van de mooiste en bijzonderste stijlkamers van Huis Akerendam. En hier zijn we eigenlijk gestart met het proces om samen met het bestuur, afwegingen en keuzes te kunnen maken. Een belangrijk onderdeel om zo'n proces te starten, is om het pand goed in de vingers te krijgen. Dus we beginnen met een opname we beginnen met inmeten, het pand goed op tekening verwerken."

Lonneke staat voor het huis en vertelt verder.

LONNEKE: "We hebben zelf de kennis niet in huis om zo'n plan te maken voor verduurzaming. Dus we zijn heel blij dat we specialisten hebben kunnen verzamelen met hulp van het ontzorgingsprogramma. Het gaat over onze architecten, maar ook over installateurs zodat we echt die plannen goed kunnen onderbouwen en kunnen toetsen."

Linda staat in de tuinkamer en vertelt verder. Ze pakt een glaspaneeltje van de tafel op.

LINDA: "Eigenlijk zijn we stapsgewijs met het bestuur door middel van de onderzoeken die we gedaan hebben, zowel vanuit het verduurzamingsprogramma, als vanuit de provincie Noord-Holland hebben we met elkaar gekeken hoe kunnen we nu tot een integraal plan komen en welke afwegingen en keuzes zijn daarin te maken. En essentieel is daarin dat we die keuzes samen maken met de stichting. Een van die keuzes is bijvoorbeeld het glas. Daarin hebben we eigenlijk twee glasmonsters met elkaar bekeken. We zijn met het bestuur eigenlijk door het hele pand gelopen en dit was echt een hele tastbare manier om los van tekeningen en monsters, fysiek goed inzichtelijk te krijgen wat voor plannen met zo'n pand mogelijk zijn."

Lonneke staat voor het huis en vertelt verder. In dit huis zit een verouderde keuken, waar een tafel met stoelen staat. Bij de kraan is de wasbak van steen gemaakt. In de muren zitten ook gedecoreerde tegels met vogels erop. In het huis zit ook een wat nieuwere werkkamer met computers. Lonneke staat voor het huis en vertelt verder.

LONNEKE: "Wij krijgen goed advies van onze architecten en er zijn bijvoorbeeld maatregelen als het vervangen van glas, het isoleren van de vloeren het isoleren van de wanden en tegelijkertijd ook het ventileren. En over al die verschillende maatregelen denken we in samenhang na. Wat kan hier, wat is passend, wat is goed voor het pand wat biedt voldoende comfort, wat levert energiebesparing, het is een enorme puzzel maar daar gaan wij uitkomen."

De kasteelboerderij heeft een toren. Hiervoor staan een aantal busjes. Een man loopt naar de voordeur.

VOICE-OVER: "Naast de voor de hand liggende isolatie van het glas onthulde de op de tekening aangetroffen verborgen brandstofplaats in Akerendam een onverwachte kans voor vloerisolatie. In kasteelboerderij Huis Sevenaer ligt de uitdaging niet in het zoeken naar verborgen mogelijkheden, maar juist in het accepteren van de beperkingen van de ruimtes wat betreft isolatie."

Licht komt vanuit de witte gang naar boven. In de toren zijn een aantal houten plateaus en ramen met uitzicht op het groen.

JOHN: "We zijn hier op Landgoed Huis Sevenaer, een kasteelboerderij. Een van de weinige kasteelboerderijen die nog in eigen beheer zijn in Nederland."

Een plattegrond van de verdiepingen van de kasteelboerderij. Op de zolder staan twee tafels waar de zon op schijnt. Aan het einde van een gang waar een ladder staat is een ronde trap. Op het behang staan allemaal bladeren.

JOHN: "Het landgoed is al ruim 600-700 jaar oud uit de veertiende eeuw. Het bijzondere aan deze plek is dat alles wat er in de kasteelboerderij was rond de periode 1850-1900, dat dat er nog is."

Een raam met verouderde luiken. Twee mannen lopen langs het gebouw. Een van de kamers wordt gerestaureerd. In een gang staat meubilair afgedekt met plastic.

JOHN: "Dus aan de ene kant de landerijen, de tuinderij, de bossages, maar ook de moestuinen, alles wat er bij een kasteelboerderij hoorde uit die tijd, dat is nog in dit huis aanwezig."

Een ladder staat in een ruimte bij een kast.

JOHN: "Dus het huis zelf heeft ook een interieur uit ongeveer 1900 en dat restaureren we op het moment helemaal terug naar de oorspronkelijke staat."

Beeldtekst: Fase 2: De verbouwing. John Holtrust, Ontwikkelingsmanager BOEi.

Een man staat op een steiger en schildert het plafond. John loopt de deur door het gebouw binnen. John wijst naar het behang, tilt het stuk plastic ervoor omhoog en vertelt erover. Op het behang zijn silhouetten te zien van objecten die er aan hingen.

JOHN: "We zijn in één van de meest museale ruimtes van het huis. Een van die onderdelen is hier het behang. Hier komen de schilderijen weer op de plek terug, waar ze ook altijd die honderd jaar geleden hebben gehangen. We maken het behang wel schoon, maar gaan het niet helemaal afkrabben, dus we zien gewoon de gebruikssporen."

John staat in een kamer waar verbouwd wordt en vertelt verder. Aan het plafond hangt de infraroodverwarming.

JOHN: "We combineren de restauratie van het historische interieur met een nadrukkelijke verduurzaming van het huis. Dat doen we door middel van het plaatsen van achterzetbeglazing. Bijzonder is ook de manier van verwarmen. We doen dit middels infrarood. Per ruimte hebben we bekeken wat een goede manier van verwarmen is en deels is dat met infrarood, deels is dat met de authentieke schouwen, met houtkachels daarvoor. Anderzijds vinden de vormen van isolatie plaats en ook de installatie zelf dus de hele elektrische installatie is helemaal vernieuwd en verduurzaamd en gebruiken we natuurlijk zonnepanelen."

Een man is bezig met de infraroodverwarming. Hij staat op de ladder als John ondertussen verder vertelt. John staat bij een raam met houten luiken.

JOHN: "Typerend voor de manier van verwarmen is de infraroodverwarming. In dat historische interieur is het enorm belangrijk dat die panelen goed resoneren met de ruimte. Hier hebben we gekozen voor een discus. Die resoneert goed met de hoogte van het plafond. Op andere plekken doen we dat bijvoorbeeld weer met panelen. We gaan hier niet comfortabele ruimtes maken met een behaaglijke temperatuur van plus twintig, omdat we het allemaal zo nodig zo warm moeten hebben. Maar we gaan uit van de authentieke wijze van het huis. Dat betekent dat als het kouder is, dan doe je een vestje aan. "

Voor een raam staan de oude luiken open. John doet de luiken dicht. Hij staat voor het raam en vertelt verder.

JOHN: "Maar dat betekent ook dat als je hier de oude blinde hebt die kun je ook gewoon dicht doen om de warmte binnen te houden. En zo heb je op verschillende plekken in het huis ook natuurlijke ventilatie en natuurlijke ventilatie gebruiken we daardoor heb je geen ventilatiesysteem nodig."

John loopt door een kamer die verbouwd wordt. Hij staat in een schuur waar de elektriciteitskast staat.

JOHN: "Die infraroodpanelen hebben natuurlijk elektriciteit nodig. Die wekken we zelf voor 70% op met zonnepanelen op deze veestal. Die wordt in deze hoofdschakelaar verdeeld. We hebben hier gelukkig drie keer 250 ampère, dus we hebben een goed systeem om ons huis van elektriciteit te voorzien."

Op de zolder staan twee tafels. John loopt op de verbouwde zolder en vertelt verder. Deze zolder heeft nog de originele balken.

JOHN: "We zijn hier in een van de zelfstandige appartementen. Die zijn goed geïsoleerd. Hier komt ook infrarood aan het plafond, maar aan de andere kant is het ook authentiek gebleven door zoveel mogelijk balken en zichtwerk in het zicht te laten zitten."

Voor de kasteelboerderij staan een paar busjes. Er staat een kerk op een plein.

VOICE-OVER: "Van de grote ruimtes van een kasteelboerderij naar een kerk, waar de ruimte niet afdoende bleek voor het programma. Wat te doen als je ruimte tekort komt?"

Binnen in de kerk is veel gerenoveerd. Op de tweede verdieping staat een orgel en aan het plafond hangen kroonluchters. In de vloer liggen tegels, houten planken, maar er is ook een gietvloer. Aan de zijkant van de kerk zit een moderne aanbouw.

BENNIE: "De kerk is inderdaad al redelijk oud. Verwijzingen gaan al ergens naar 1300-1400 dat het er heel klein begonnen is. Er is ergens een grafkelder waar men van zegt van 1650 orde van grootte en dan is er in 1876 of daaromtrent is er een brand geweest is de kerk grotendeels afgebrand en is die daarna weer opgebouwd. En dat heeft eigenlijk gefunctioneerd tot aan 2-3 jaar geleden, toen de kerk uit de dienst ging."

Beeldtekst: Fase 3: Het resultaat. Bennie Hildrink, Stichting Vrienden van Antonius.

Bennie staat voor de kerk en vertelt verder. In de kerk hangen allemaal kroonluchters. De aanbouw zit met een ruimtelijke gang vast aan de kerk. In de aanbouw zit een vergaderruimte. In de kerk zitten mensen aan een tafeltje te vergaderen. De deur gaat open. Aan de zijkanten van de kerk zitten grote ramen.

BENNIE: "De nieuwe functie van de kerk is eigenlijk de transitie van het dorpshuis hier naar een dorpshuis 2.0 en wij noemen het eigenlijk nu het ontmoetingscentrum waarin allerlei activiteiten kunnen plaatsvinden. Het idee van de aanbouw is ontstaan eigenlijk al in het bestaande dorpshuis want eigenlijk was daar ook een drie geledingen-structuur. Een grote zaal, met twee wat kleinere ruimtes. Die hebben we eerst geprobeerd om binnen de kerk zijn weg te laten vinden."

In de kerk is een speciale zitplek voor de priester. Bennie staat voor de kerk en vertelt verder.

BENNIE: "Toen waren we op een bepaald moment aan het puzzelen op een postzegelniveau. Toen hebben we er een architect bijgehaald en die zei van: ‘Je moet dus even een paar grenzen loslaten en sommige aspecten naar buiten verplaatsen’. Onder andere alle facilitaire zaken, iets van toiletten buiten, iets van een keuken buiten en toen was het plan al heel snel geboren."

In de aanbouw zit een grote publieke keuken. Ook is er een meterkast met een boiler en zijn er op het dak aansluitingen. Bennie staat voor de kerk en vertelt verder.

BENNIE: "In samenspraak met de Rijksdienst kunnen we dan ook nog een derde ruimte buiten maken. We waren begonnen met vijftig vierkante meter nou, misschien staan we dat toe en we zitten nu op 110 vierkante meter aanbouw. En nu is iedereen tevreden, want het paste de vorm is goed, het blijft kleinschalig en toch uitdagend ten opzichte van de bestaande kerk."

Voor een muur komen foto's van de verbouwing van de vloer en de ramen voorbij. Bennie staat voor de kerk en vertelt verder.

BENNIE: "De keuze voor het ontwerp is in eerste instantie een grotendeels weggekomen bij de welstandsarchitect van het Gelders Genootschap. Die zegt: ‘Iets wat aangebouwd wordt aan een rijksmonument moet duidelijk onderscheidend zijn’. Dat is één en twee: ‘Het moet dusdanig spannend en uitdagend zijn dat mensen genegen zijn om om te rijden om te zeggen: ik moet even in Rekken kijken wat daar gemaakt is."

Vanuit de lucht zie je de kerk meteen.

VOICE-OVER: "Daar waar het monument te veel beperkingen heeft ten aanzien van de in te passen maatregelen van het programma, blijkt het uitwijken naar een nieuwe ruimte een legitieme optie."

Logo: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Beeldtekst: Deze film is gemaakt in opdracht van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

De muziek verdwijnt.