Zien verduurzamen, doet verduurzamen. Editie 2025, nummer 5: Verduurzaming van monumenten met behoud van erfgoedwaarde. Een 13e-eeuws pand in Leiden, zes rijksmonumenten in het Slotkwartier in Egmond aan den Hoef en een eclectisch woonhuis uit 1880 in Meppel tonen hoe verduurzamen en erfgoedbehoud hand in hand kunnen gaan. Met slimme keuzes, visie en respect voor het verleden wordt gebouwd aan een toekomstbestendig monument.
Deze video duurt 8 minuten en 29 seconden.
Beeldtekst: Zien verduurzamen Doet verduurzamen
Spreker: Voice-over
"Ook monumenten zullen moeten verduurzamen. Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het evenzeer van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt kunnen worden.
Het vooraf in kaart brengen van de mogelijke maatregelen, hun effect, de kosten en eventuele subsidies is een enorme puzzel.
Hoe kies je voor de beste maatregelen en hoe houd je rekening met wat je in de toekomst kan doen. We kijken mee naar de plannen van dit 13e-eeuwse pand, dat volledig energieneutraal wordt gemaakt."
Spreker: Kees Lau
Functie: Directeur architectenbureau Kees Lau
Het pand wordt verbouwd en heeft hout voor de ramen en het dak wordt ondersteund. Kees staat bij de oude vondsten en vertelt erover.
"Het pand stamt uit de tijd dat de bebouwing hier rond, toen nog een hele kleine kerk, in Leiden gebouwd werd.
Dus bij zo'n pand tref je eigenlijk bouwfases uit de afgelopen bijna duizend jaar aan.
Dat maakt het ingewikkeld om er nu weer iets mooi coherents van te maken.
We hebben een zinken kokertje gevonden en in dat zinken kokertje zat een briefje en dat briefje vertelde dat daar sintels waren aangebracht in verband met vochtoverlast.
Het was dus de bedoeling dat die sintels het vocht opnamen en dat niet de houten vloer nat werd.
En dat is dus ook heel bijzonder, want dat is echt vastlegging van iets wat er 200 jaar geleden gebeurd is en waar je nu echt geschreven bewijs van hebt dat ze dat gedaan hebben.
Er stond toen ook dat ze niet zeker wisten of het ging werken en inmiddels weten we dat het niet werkt."
Beeldtekst: Fase 1: De plannen.
Er speelt vrolijke muziek
Spreker: Kees Lau
Functie: Directeur architectenbureau Kees Lau
"Op het moment dat je met zo'n plan gaat beginnen,
ga je eerst met de opdrachtgevers praten van: ‘Hoe gaan we het doen en wat wil je’.
Wat wij daarvoor hebben ontwikkeld is een programmaatje, waarbij je voordat je een plan hebt al kunt kijken welke energiemaatregelen zinvol zijn en welke geld gaan opleveren en wat je daar aan subsidie voor kunt krijgen en er zit ook een begrotingsprogramma achter.
Dus die prijzen kloppen ook allemaal.
Dat hebben we destijds ontwikkeld samen met de Hogeschool in Den Haag."
Er speelt rustige muziek.
Kees staat in de gang en wijst naar de gang die uitgegraven is geweest. Daarna staat hij in de kelder en vertelt hij over de apparaten die geplaatst gaan worden.
"We zitten hier dus eigenlijk in twee zones waar alle leidingen lopen.
De gang is helemaal uitgegraven geweest en daar hebben we alle invoer van buiten, in kunnen krijgen. En in die zone gaan alle leidingen naar boven en naar beneden toe.
Dus het is altijd heel strategisch kijken van waar kan ik al m’n luchtbehandelingskanalen kwijt.
Kijk, deze zone kunnen we nu mooi benutten voor alle onderdelen van de warmtepomp.
Je ziet hier alle leidingen die we al door de gangvloer hebben getrokken.
Die komen hier allemaal en dan komt hier een groot apparaat te staan,
daar een groot apparaat en hier een apparaat en dan zijn we alles mooi kwijt,
in een soort annex die we toch niet zouden gaan gebruiken.
En dan heb je het gebruik van het pand niet belemmerd verder."
Spreker: Johan de Jong
Functie: Directeur Haaglanden Duurzaam
Johan staat op de zolder en je ziet leidingen en bouwconstructies. Hij vertelt over warmtebronnen.
"Wij hebben samen met een bouwteam en met de architect hebben wij daar een plan voor gemaakt en hebben samen gekeken hoe men sowieso die schil zo veel mogelijk weerstand moet geven.
En daarin creëren we eigenlijk al een situatie waarin we een opwek kunnen selecteren, die met een zo klein mogelijk vermogen eigenlijk kan gaan werken.
Op dat moment selecteren wij een warmtepomp die bij het pand hoort en daarnaast komen we eigenlijk pas op: ‘Welke bron gaan wij dan selecteren’.
Wij kunnen meerdere bronnen maken, denkend aan aardwarmte, wij kunnen dat met lucht doen, wij kunnen bijvoorbeeld dat zelfs achter een PV-paneel doen.
En daarin zijn we dan aan het zoeken, voor dit project en onze voorkeur is natuurlijk ten alle tijden als het kan de bodem, dat is één en als dat niet kan dan moeten we kijken naar een andere oplossing.
Je maakt een systeem zoals bodemenergie natuurlijk gewoon in één keer goed.
Je kan dat niet even opschalen en terugdraaien, dat gaat niet."
Spreker: Kees Lau
Directeur architectenbureau Kees Lau
Kees Lau staat in de achtertuin en vertelt over de leidingen. Er speelt een animatie van een markering van een extra mantelbuis in de gang die is aangelegd.
"Wat wij doen, altijd in overleg met de installateurs, is dat als we leidingen gaan aanbrengen in een zone waar alle transport van warmte en dergelijke gebeurt,
dat we ook altijd extra mantelbuis laten aanleggen voor als we in de toekomst nog wat extra’s nodig hebben.
Dat we niet de hele boel open hoeven te gooien, dus dat we al preventief extra toegangen organiseren.
En dat kon hier heel mooi, omdat we één zone hadden waar alles doorliep.
Dus zijn we voor de toekomst ook klaar."
Luchtbeelden van het pand in Leiden. Daarna komen beelden van de omgeving van het Slotkwartier.
Spreker: Voice-over
"De keuze om maatregelen later toe te passen, vraagt om een visionaire blik. Zodat er nu rekening kan worden gehouden met de bereikbaarheid van ruimte voor toekomstige maatregelen.
Soms ligt die toekomst dichtbij en vraagt de verbouwer ter plekke om flexibiliteit. Zoals bij de volgende locatie in Egmond aan den Hoef, waar zes Rijksmonumenten staan in het Slotkwartier.
Ooit deel van de grootste en mooiste burcht van Holland."
De Oude Hoeven vanaf de buitenkant gezien, en er staan busjes naast het huis. Er wordt verbouwd binnen en er staat gereedschap en bouwmaterialen.
Spreker: André van Veen
Functie: Projectleider/partner TPAHG architecten B.V.
"We staan hier voor de Oude Hoeven waar een kleinkunstpodium in staat en waar ook een kabinet van diverse bijzondere spullen stonden en twee voormalige woonhuizen."
Beeldtekst: Fase 2: De verbouwing
Er speelt rustige muziek
André staat voor de Oude Hoeven en vertelt over de aanpak van de verbouwing. Er zijn mensen binnen aan het werk en er staan een hoop bouwmaterialen.
Spreker: André van Veen
Functie: Projectleider/partner TPAHG architecten B.V.
"Om het plan toekomstproof te maken hebben wij gezorgd om de wanden, de vloeren en het dak te isoleren, zo goed als mogelijk binnen een monument.
En daarnaast was de wens om gasloos te gaan en dat hebben we kunnen realiseren door middel van warmtepompen en vloerverwarming.
En de ventilatie hebben wij door middel van WTW kunnen oplossen.
In het basisplan hadden we alle wanden in de Hoeven voorzien van geïsoleerde voorzetwanden.
Tijdens de voorbereiding van de uitvoering kwamen we er toch wel achter dat het zo zonde zou zijn om alle wanden te voorzien van gipsplaten en hebben we na overleg met onze opdrachtgever toch gekozen om een aantal wanden niet te isoleren.
Bij het verbouwen van een monument komen we heel vaak verrassingen tegen.
Zo ook met een aanpassing, zoals het laten vervallen van de voorzetwanden.
Hierbij hebben wij alle andere maatregelen nogmaals tegen het licht gehouden en hebben we aanpassingen gedaan in de vloeropbouw,
door meer isolatie toe te passen en we hebben het vloerverwarmingssysteem nog eens wat aangepast.
Maar het is allemaal de moeite waard geweest.
De wanden zijn allemaal weer in het zicht.
De monumentale waarde van het metselwerk en de oude onderdelen die komen echt weer naar voren, wat de beleving in de Hoeven ten goede komt."
De omgeving van de Oude Hoeven en luchtbeelden van het huis in Meppel. Het ligt in een wijk en heeft witte kozijnen.
Spreker: Voice-over
"Rekening houden met het onverwachte is een pré in de verbouwing van monumenten.
Maar, hoe houd je rekening met een onbekende toekomst?
We vragen de eigenaar van deze woning in Meppel hoe hij terugkijkt op zijn keuzes voor de verbouwing van zes jaar geleden."
De voorgevel van het huis en de kamers in het huis.
Spreker: Jan Willem van Kasteel
Eigenaar woning Meppel
"Dit is een huis uit 1880.
Het is een onderdeel van het beschermd stadsgezicht hier in Meppel.
Het is een huis in eclectische stijl en wij hebben hier in de afgelopen jaren een renovatie doorgevoerd,
zodat in het huis uit 1880 alle eigenschappen bewaard zijn gebleven, maar wel eigentijds gemaakt is."
Beeldtekst: Fase 3: Het resultaat.
Er speelt rustige muziek.
Jan Willem staat in de zolder van het huis en vertelt over het pand. De kamers van het huis, interieur en de afwerkingen komen voorbij.
"Ik ben zelf huisvestingsadviseur. Ik ben in die zin wel gepokt en gemazeld met hoe het in de bouw gaat.
De complexiteit eigenlijk met zo'n groot huis is dat alles tegelijkertijd komt.
Ik moet denken aan het herstellen van het marmer, het schilderwerk, de vloer kuisen, wat doen we met de monumentale plafonds.
Zo zijn er een heleboel keuzes die tegelijkertijd gemaakt moeten worden en wat ik gedaan heb is dat ik de plattegronden gepakt heb en per thema eigenlijk keuzes heb gemaakt.
Dus ik heb vloeren bij vloeren, wandafwerking bij wandafwerking, elektra bij aansluitingen.
Doordat het een heel groot project is, maar doordat je het op onderdelen hebt kunnen beschouwen, heb ik het daarmee bevattelijk gekregen.
En dat is dus een hele pragmatische aanpak.
We zijn we nu vooral heel erg gestoken op het isoleren van de buitenschil,
om vervolgens te kijken welke vervolgstappen we konden gaan maken. Een jaar geleden hebben we het al in gebruik genomen.
Als ik wist hoe de energieprijzen nu gingen, had ik meer tijd en energie gestoken in de verdere verduurzaming.
Een groot deel van onze energierekening gaat op aan gas.
Als ik daar vooraf maatregelen voor had genomen, bijvoorbeeld voor een warmtepomp of een bron in de bodem, dan had ik daar nu een heleboel voordeel van gehad gelet op de energieprijzen.
Als ik achteraf terugkijk op het bouwproces, had ik liever wat loze leidingen aangebracht, wat meer ruimte voor het later kunnen doortrekken van kabels en leidingen, om het zo makkelijker te maken om nieuwe technieken aan te sluiten op hetgeen wat we al hebben.
Dus laat je goed informeren over de verschillende mogelijkheden die er zijn."
Er ligt een terras met gras achter het huis. Luchtbeelden tonen het dak en de omliggende wijk in Meppel.
Spreker: Voice-over.
"Achteraf het behang, stucwerk of de tuin openbreken voor het inpassen van een maatregel is zonde van het werk.
De vragen: ‘Hoe ingrijpend is het toepassen van een maatregel?’ en ‘Hoe zorg ik dat een maatregel,
achteraf makkelijk ingepast kan worden?’, zijn legitieme vragen bij de keuzes van nu."
Logo: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Beeldtekst: Deze films is in opdracht gemaakt van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.