Zien verduurzamen doet verduurzamen - Flexibel toekomstklaar maken van monumenten

Deze video heeft een lengte van 9 minuten en 42 seconden.

Er klinkt vrolijke muziek.

Voice-over: "Ook monumenten zullen moeten verduurzamen. Dit is niet alleen nodig vanwege het klimaat. Voor het behoud van monumenten is het evenzeer van belang dat zij in de toekomst goed gebruikt kunnen worden."

Beeldtekst: Zien verduurzamen Doet verduurzamen.

Er zijn beelden te zien van een monumentaal woonpand in Zwammerdam.

Voice-over: "Dit rijksmonument in Zwammerdam is in het verleden van binnen grondig verbouwd. De daarmee verdwenen monumentale waarde maakt het inpassen van verduurzamingsmaatregelen eenvoudiger. Wat zijn de overwegingen voor isolatie en vooral voor ventilatie in een pand dat van binnen helemaal aangepakt wordt?"

Spreker: Marco Mosselman, eigenaar woning Zwammerdam.

Marco: "Vorig jaar hebben we dit huis gekocht, hier in Zwammerdam. Het is gebouwd in 1843 door Simon van Dam. Dat was een fabrikant van margarine en zeep en die had hier aan de Rijn zijn fabriek. Het huis is in de loop van de jaren vaak verbouwd. In de negentiende eeuw al een aantal keer en in 1950 en 1981 is het ook grootschalig verbouwd en toen zijn eigenlijk alleen de buitenmuren blijven staan en zijn er binnen heel veel ruimtes samengevoegd."

Beeldtekst: Fase 1: De plannen.

Marco: "Ons idee is om weer een boel van die historische waardes en monumentale waardes terug te brengen. Zo willen we weer de oorspronkelijke indeling op de begane grond herstellen. En in dat proces willen we gelijk heel erg gaan isoleren en verduurzamen. Het plan is om het huis te gaan verwarmen met een grondgebonden warmtepomp en daarvoor moet de isolatiewaarde van het huis flink omhoog. Toen we de sleutel kregen bleek dat de betonvloer die er in de jaren tachtig in was gestort, aardig verzakt was en die moest eruit. En toen hebben we de gelegenheid te baat genomen om gelijk ook de toenmalige gevelisolatie te verwijderen. En die gaan we nu opnieuw aanbrengen."

Spreker: Han van der Zanden, Compagnon OOMAdvies.

Han: "We hebben voor de opdrachtgevers in dit geval een aantal mogelijkheden geschetst welke bouwfysisch verantwoord zijn en dat kan zijn van capillair actieve oplossingen tot traditionele isolatiesystemen. Uiteindelijk heeft de eigenaar voor PIR gekozen omdat deze binnen dezelfde dikte als de bestaande voorzetwand een wat hoge isolatiewaarde heeft dan bijvoorbeeld biobased materiaal."

Voice-over: "Als je isoleert, moet je goed ventileren. Deze bewoners hebben het verbruik aan energie van verschillende ventilatiesystemen met elkaar vergeleken. Het rendement van ieder systeem wordt in de berekening meegenomen. Het WTW-systeem verbruikt namelijk niet alleen energie, het wint ook energie terug."

Marco: "Dit is het originele balkenplafond. Dat betekent dus ook dat als wij een ventilatiesysteem gaan aanleggen, dat we er rekening mee willen houden om dit zo min mogelijk aan te tasten en daarvoor hebben we de keuze nu gemaakt om twee gescheiden ventilatiesystemen aan te brengen."

Een animatie toont de mogelijkheid tot ventilatie in het plafond.

Marco: "Om het leidingentracé zo kort mogelijk te houden. Enerzijds omdat dat zo min mogelijk de historische waarde van het pand aantast en anderzijds omdat korte leidingen ook veel effectievere ventilatie en een veel efficiënter systeem opleveren. Hiervoor willen we een warmteterugwinningunit plaatsen op het zoldertje boven de keuken. En dan kunnen we hier met vrij korte leidingen schuin door deze muur de lucht invoeren in de woonkamers en hieronder in de keuken kunnen we dan de lucht afvoeren naar buiten toe. In alle keuzes die we maken spelen eigenlijk een aantal zaken mee in de afweging: het comfort, de monumentale waarde en natuurlijk de mate van verduurzaming: kunnen we daadwerkelijk energie besparen en onze voetafdruk verkleinen? En uiteindelijk is het ook natuurlijk een kostenafweging. Want de maatregelen hoeven zichzelf niet helemaal terug te verdienen. Maar het is ook weer niet de bedoeling om er een bodemloze put van te maken."

Han: "Het ontzorgingsprogramma is een programma waarmee het Rijk eigenaren ondersteunt bij het verduurzamen van hun monument. Wij doen dat allereerst door het opstellen van een maatwerkadvies waarbij we kijken welke mogelijkheden er bestaan met inachtneming van de monumentale waarde om het pand te verduurzamen. Daarnaast letten we natuurlijk heel sterk op de bouwfysische kenmerken van een gebouw dat maatregelen geen schade aan het pand veroorzaken en ook het rendement, in welke mate oplossingen zich ook terugverdienen. Vervolgens kunnen we de eigenaren desgewenst nog begeleiden bij het doorvoeren van maatregelen en ondersteunen bij bijvoorbeeld subsidieaanvragen."

Voice-over: "Bij de keuzes voor verduurzaming van de woning wordt een balans gezocht tussen comfort, kosten, behoud van monumentale waarde en milieuvoetafdruk. Deze eigenaren geven de voorkeur aan een grondige aanpak met desnoods een gefaseerde verbouwing. Op de volgende locatie in Amsterdam wordt de isolatie van het gehele pand in één keer aangepakt."

Er worden beelden getoond van een Amsterdams grachtenpand. De gevel staat en de steigers en is volledig verpakt.

Spreker: Willem van Iterson, senior projectleider Stadsherstel Amsterdam.

Willem: "We staan hier bij de Kromme Waal, nummer 13 in Amsterdam. Je kan het pand niet goed zien, want hij staat in de steigers, want we zijn begonnen met het restaureren van het pand en het verduurzamen van het pand. Het is gebouwd in 1625, 1630 ongeveer. In 1647 is het in handen gekomen van Jan Granaat en heette het pand Granaatappel. In de vijftiger jaren is het een huisartsenpraktijk met een bovenwoning geweest. De woning verdwijnt en het wordt nu helemaal een huisartsenpraktijk."

Beeldtekst: Fase 2: De verbouwing.

Willem staat op een ladder op het dak van het pand. 

Willem: "We zijn begonnen met het isoleren van het dak, want we willen het pand verduurzamen. We doen het aan de buitenkant omdat de kopgevel hoog genoeg is, zodat je het isolatiemateriaal niet vanaf de straat ziet. Uiteindelijk gaan de oude pannen er allemaal vanaf. Isolatiemateriaal gaat erop en uiteindelijk de folie eronder en dan gaan de pannen weer terug en dan is het dak geïsoleerd."

Willem staat in één van de ruimtes van het pand. Hij vertelt over de isolatie van de achterramen en zijmuren.

Willem: "Omdat we verduurzamen gaan we niet het glas vervangen, maar gaan we achterzetbeglazing aanbrengen. Hier komen latten overheen. We zouden het kunnen isoleren. Als je het isoleert, dan komt hier eigenlijk het isolatiemateriaal te staan. Dit is een strijkbalk. Je mag die nooit inpakken, want als je hem inpakt dan ontstaat er condens tussen de koude balk die in contact staat met de buitenmuur en warm isolatiemateriaal en door dat condens kan die balk gaan rotten. Dit is een koude muur en die zouden we ook kunnen isoleren. Maar dan moet je hier 20 centimeter links, 20 centimeter rechts en 20 centimeter aan de onderkant én boven de vloer moet je wegblijven van isolatiemateriaal, want anders krijg je ook weer condens en gaat deze balk rotten. Als te veel balken gaan rotten, dan kan de boel gewoon instorten hierzo. Als je kijkt naar het isoleren van muren dan moet je heel goed kijken welke muur warm en welke muur koud is. In dit geval is het zo dat dit een warme muur is en dat een koude muur. En dat komt omdat dit een gemeenschappelijke muur met de buren is. Die warmen hem op dus dat is een warme muur. En hierachter zit een opening, een spleet, waardoor je in contact bent met de buitenlucht waardoor het een koude muur is. Dus als je gaat isoleren dan ga je die niet isoleren, want het is zonde van het geld, en die wel."

Voice-over: Een koudebrug ontstaat op een plaats waar een goed geïsoleerd deel van het pand overgaat in een minder goed geïsoleerd deel. Gevolg daarvan is "niet alleen een warmtelek, maar ook de kans op condensvorming. Op de volgende locatie in Middelburg moest het ventilatiesysteem onder meer de slaapkamer van verse lucht voorzien."

Spreker: Marieke van den Dungen, architect 1001 Ontwerpen.

Marieke: "We zijn hier in een voormalige lagere school in het centrum van Middelburg, naast de Oostkerk die je hiernaast ziet en die is herbestemd tot een woning eigenlijk."

Er worden dronebeelden getoond van de bovenkant van het monumentale pand.

Beeldtekst: Fase 3: Het resultaat.

Marieke: "Aan de buitenkant zit het zo mooi in elkaar daar dachten we: daar gaan we niet te veel aan doen. Het is echt heel strak gebouwd, mooie stenen. Het ziet er allemaal nog goed uit. Van binnen zaten er verlaagde plafonds. Door die weg te halen konden we een grote hoogte creëren waardoor je in één keer enorme ruimte krijgt."

Er worden beelden getoond van het voormalig schoolgebouw met verlaagd plafond.

Spreker: Lotte Smeets, eigenaar voormalig schoolgebouw Middelburg.

Lotte: "We hebben de originele ramen inderdaad laten zitten. Het was eigenlijk vooral een kostenafweging. Als je monumentenglas plaatst, dan moet je eigenlijk vaak ook je kozijnen laten aanpassen. We hebben hier te maken met heel veel en hele grote ramen dus dat was echt een grote kostenpost. En op deze manier hebben we eigenlijk ook zo weinig mogelijk wijzigingen aangebracht. Het leuke is dat in de tijd dat dit schoolgebouw gebouwd is dat gezondheid en ventilatie ook echt al een item was. Dus daar waren ze echt mee bezig. Dus er zat een ventilatie systeem in dit pand. Voor die tijd redelijk innovatief. Wij hebben hier inpandige slaapkamers, dus wij hadden ook een goed ventilatiesysteem nodig, dus wij hebben hier ook een balansventilatiesysteem in het hele gebouw geïmplementeerd waardoor onze slaapkamers lekker van frisse lucht worden voorzien, maar ook in de rest van het gebouw. We hebben een lage temperatuur vloerverwarming. Warmte stijgt op dus er zit een hoop warmte verstopt, zeg maar, tegen het plafond aan. Dat wordt boven afgezogen en vervolgens via roosters beneden weer ingeblazen. Dus zo wordt ook een deel van de warmte die je opwekt hergebruikt."

Voice-over: "Grondige isolatie gaat gepaard met goede ventilatie zodat er geen condens ontstaat en er altijd frisse lucht in het pand is. Bij de keuze voor het ventilatiesysteem kan er gekozen worden voor centrale- of decentrale ventilatiesystemen. De mogelijkheid voor het inbouwen van de ventilatiekanalen is bepalend voor de keuze."

Logo: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Beeldtekst: Deze film is gemaakt in opdracht van Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Copyright 2024.