De W.A. van Es-prijs is een stimuleringsprijs voor onlangs gepromoveerd onderzoekstalent op het gebied van de Nederlandse archeologie. Aan de prijs, die jaarlijks tijdens de Reuvensdagen wordt uitgereikt, is een oorkonde verbonden en een geldbedrag van €2000 beschikbaar gesteld door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. De W.A. van Es-prijs wordt alternerend uitgereikt voor een proefschrift en een masterscriptie. Dit jaar gaat de prijs naar het beste proefschrift dat in de afgelopen twee jaar is voltooid (november 2024 – oktober 2026).

De jury, bestaande uit Wim van Es, Jos Bazelmans, Lisette Kootker (voorzitter), Nathalie Brusgaard, Menno Dijkstra, Roos van Oosten en Saskia Stevens, ontving dit jaar twaalf voordrachten. De genomineerde proefschriften weerspiegelen de grote inhoudelijke en methodologische diversiteit van het huidige archeologische onderzoek, met onderwerpen variërend van de prehistorie tot de middeleeuwen en van traditionele materiaalstudies tot innovatieve natuurwetenschappelijke onderzoeksmethoden.

Het onderzoek van Alessandro Aleo richt zich op prehistorische lijmtechnologie, terwijl Lasse van den Dikkenberg met gebruikssporenonderzoek aan vuurstenen werktuigen nieuwe inzichten biedt in het dagelijks leven en de netwerken van laatneolithische gemeenschappen. Marco Bakker onderzoekt de vroege ontginning en bewoning van het Friese veenweidegebied. Ook de Romeinse periode is vertegenwoordigd. Vincent van der Veen onderzoekt op basis van een omvangrijke materiaalstudie het Romeinse legerkamp en de bijbehorende nederzetting in Nijmegen. Ronald Visser combineert dendrochronologie, archeologie en data science om de organisatie van de Romeinse houtvoorziening te reconstrueren. Verschillende proefschriften richten zich op de middeleeuwen. Jip Barreveld onderzoekt machtsverhoudingen en sociale hiërarchie in de Merovingische samenleving. Maurice Janssen evalueert de chronologie van het Zuid-Limburgse middeleeuwse aardewerk en de implicaties daarvan voor de bewoningsgeschiedenis. Marcel IJsselstijn reconstrueert de ruimtelijke ontwikkeling van drie middeleeuwse steden, terwijl Jeroen Oosterbaan de betekenis van houten vaten voor handel en transport onderzoekt. Tot slot ontwikkelde Yueer Li een innovatieve, niet-destructieve analysemethode voor het onderzoek naar de interne structuur en samenstelling van erfgoedobjecten.

De jury heeft de proefschriften beoordeeld op wetenschappelijke kwaliteit, originaliteit, vernieuwende inzichten en betekenis voor de Nederlandse archeologie. Na uitvoerig beraad heeft de jury besloten dit jaar twee proefschriften te bekronen, die ieder op een eigen wijze een bijzondere bijdrage leveren aan het archeologisch onderzoek.

De W.A. van Es-prijs 2026 wordt ex aequo toegekend aan Jolijn Erven en Femke Lippok.

Jolijn Erven laat met haar proefschrift zien welke mogelijkheden archeogenetisch onderzoek aan dierlijk botmateriaal biedt voor de Nederlandse archeologie. Door genetische gegevens te combineren met archeologische vraagstukken werpt zij nieuw licht op de ontwikkeling van de veeteelt en de omgang met gedomesticeerde dieren in het verleden. Haar onderzoek toont aan dat met deze methoden vragen kunnen worden beantwoord die met traditionele archeologische benaderingen moeilijk toegankelijk blijven. De jury ziet in haar werk de potentie om een geheel nieuw hoofdstuk aan onze geschiedenis toe te voegen. Zij spreekt dan ook nadrukkelijk de wens uit dat deze onderzoekslijn verder wordt ontwikkeld en dat archeogenetisch onderzoek aan dierlijk botmateriaal, vanuit goed geformuleerde archeologische vraagstellingen, een structurele plaats krijgt binnen de Nederlandse archeologie.

Femke Lippok presenteert in haar proefschrift een omvangrijke en zorgvuldig uitgewerkte studie naar vroegmiddeleeuwse grafvelden in Noordwest-Europa. Op basis van 2.680 graven uit zeventien grafvelden brengt zij een grote hoeveelheid archeologische gegevens samen en plaatst zij het Nederlandse materiaal in een breed internationaal perspectief. Daarmee ontsluit zij een belangrijke hoeveelheid kennis voor een internationaal wetenschappelijk publiek en biedt zij nieuwe inzichten in de verhouding tussen lokale tradities en bovenregionale ontwikkelingen. De jury waardeert in het bijzonder de systematische aanpak, de kritische beschouwing van bestaande interpretaties en de synthetiserende kracht van het onderzoek. Het proefschrift vormt daarmee een waardevolle en solide basis voor toekomstig onderzoek naar de vroege middeleeuwen, zowel in Nederland als daarbuiten.

Hoewel de beide proefschriften sterk verschillen in onderwerp en benadering, onderscheiden zij zich door hun wetenschappelijke kwaliteit en hun betekenis voor toekomstig archeologisch onderzoek. Waar Erven nieuwe methodologische mogelijkheden voor de Nederlandse archeologie zichtbaar maakt, laat Lippok zien welke inzichten ontstaan door bestaande gegevens systematisch samen te brengen en in een breder perspectief te plaatsen. Beide proefschriften leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan de verdere ontwikkeling van het vakgebied.

Heiloo/Apeldoorn, november 2026