De Landschapsprijs van de Raad van Europa is een prestigieuze, tweejaarlijkse onderscheiding die projecten beloont die zich opmerkelijk inzetten voor de bescherming, het beheer en de inrichting van landschappen in Europa, met speciale aandacht voor duurzame ontwikkeling en publieksparticipatie.
De European Landscape Award
De Landschapsprijs van de Raad van Europa is een onderscheiding die kan worden toegekend aan lokale en regionale overheden en hun groeperingen die, als onderdeel van het landschapsbeleid van een land, lid van het Europese Landschapsverdrag, een beleid of maatregelen hebben ingevoerd ter bescherming, beheer en/of planning van hun landschap, die blijvend effectief zijn gebleken en daardoor als voorbeeld kunnen dienen voor andere territoriale overheden van de deelnemende landen. De onderscheiding kan ook worden toegekend aan niet-gouvernementele organisaties die bijzonder opmerkelijke bijdragen hebben geleverd aan de bescherming, het beheer of de planning van landschappen.
Alle landen die deelnemen aan het Europese Landschapsverdrag van de Raad van Europe kunnen een nominatie indienen.
De criteria voor de selectie van de genomineerden door een internationale jury zijn:
Duurzame territoriale ontwikkeling
- Maakt het project deel uit van een beleid voor duurzame ontwikkeling?
- Draagt het bij aan de verbetering van de ecologische, sociale, economische, culturele of esthetische waarden van het landschap? Hoe?
- Heeft het met succes bestaande milieuschade of verstedelijking tegengegaan of verholpen? Hoe?
- Is het een antwoord op de drievoudige planetaire crisis van klimaatverandering, vervuiling en biodiversiteitsverlies? Hoe?
Voorbeeldwaarde
- Kan het project als voorbeeldwaarde worden beschouwd? Waarom?
- Welke goede praktijken zijn geïmplementeerd? Welke van deze praktijken worden als voorbeeldwaarde beschouwd op nationaal of transnationaal niveau?
Publieke participatie
- Stimuleert het project actief de publieke participatie in het besluitvormingsproces? Hoe?
- Welke stakeholders waren erbij betrokken, en hoe en wanneer werden ze betrokken? Wanneer vond de actieve publieke consultatie en dialoog plaats, en in welke vorm?
- Is het project in lijn met het bredere beleid van nationale, regionale of lokale overheden?
Bewustmaking
- Vergroot het project effectief het publieke bewustzijn van het belang van landschap voor menselijke ontwikkeling, de consolidatie van de Europese identiteit of het individuele en collectieve welzijn? Hoe?
De Nederlandse jury heeft voor de nationale selectie dezelfde criteria gehanteerd.
De genomineerden
- Bijzonder Provinciaal Landschap van Midden-Delfland (gemeente Midden-Delfland)
- Viskringloop Wieringermeer (Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier)
- Singelpark Leiden (Vrienden van het Singelpark)
- Stinspark Zwolle (Stichting Stinspark, van Voorst tot Verder/Strootman Landschapsarchitecten)
- Gebiedsontwikkeling Ooijen-Wanssum (provincie Limburg)
- Park 1813 Lemelerberg (Stichting Landschap Overijssel)
- Mens en Biosfeergebied Maasheggen (Vereniging Nederlands Cultuurlandschap/Staatsbosbeheer)
- Klimaatrobuust watersysteem Landgoed De Wildenborch, Landgoederenzone Baakse Beek (Waterschap Rijn en IJssel)
Bijzonder Provinciaal Landschap van Midden-Delfland
Ingediend door
Gemeente Midden-Delfland
Partners
Gemeenten Delft, Lansingerland, Pijnacker-Nootdorp, Rotterdam,
Maassluis, Vlaardingen, Schiedam, Midden-Delfland en Westland.
Verder Hoogheemraadshap van Delfland, Provincie Zuid-Holland,
Staatsbosbeheer, Midden-Delfland Vereniging, LTO Noord,
Natuurmonumenten, ANV Vockestaert.
Samenvatting
Sinds de jaren ’70 is het (rijks)beleid gericht op het in stand houden van een robuust landschap als contramal in de stedelijke regio Rotterdam-Den Haag. Aanvankelijk met bufferzonebeleid en een reconstructiewet. In 2017 is – omdat de reconstructiewetbescherming was verlopen -de status van Bijzonder Provinciaal Landschap aangevraagd en verkregen (als eerste!). Met de opdracht het landschap niet alleen te behouden maar ook verder te ontwikkelen tot een stevig met de omringende steden verbonden landschap, waarin natuur, recreatie en agrarisch gebruik in balans zijn. Een polderarchitect waakt over de kwaliteit, een programmamanager over de ontwikkeling en voortgang van projecten. Alle relevante stakeholders in het gebied zijn bestuurlijk verenigd in de Landschapstafel die 4 maal jaarlijks bijeen komt om de ontwikkeling te volgen en te stimuleren. De Midden-Delfland vereniging verzorgt met 3100 leden als grootste regie-vereniging in Nederland een nauwe band met bewoners in en rondom Midden-Delfland. Nu worden de resultaten zichtbaar van de ambitieuze ontwikkelvisie en het uitvoeringsprogramma; van het uitbreiden van weidevogelgebieden en het ‘duurzaam boer blijven’ programma tot van een eco-recreaduct over de A13, de realisatie van een belevenisboerderij en een avonturenspeelplaats en het uitbrengen van een landschapsbiografie.
Viskringloop Wieringermeer
Ingediend door
Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
Partners
HOSPER landschapsarchitectuur, Pé Okx (kunstenaar), Cor ten Haaf (ecoloog).
Samenvatting
De Wieringermeerpolder was zee, en is door mensenhanden ingepolderd. Deze menselijke ontstaanswijze is duidelijk te ervaren in de grootschaligheid en heldere vormentaal van het landschap. In dit agrarische landschap is een 17 ha grote paai- en opgroeiplaats voor vis gerealiseerd en is vismigratie mogelijk gemaakt. In het ontwerp zijn landschapsarchitectuur, kunst, ecologie en recreatie vanaf het begin volledig verweven. Dit heeft gezorgd voor een unieke habitat voor vissen én een eigentijds ‘landmark’, dat spectaculair is in zijn eenvoud en daarmee naadloos aansluit op het heldere en grootschalige cultuurlandschap van de Wieringermeerpolder.
Singelpark Leiden
Ingediend door
Vrienden van het Singelpark
Partners
Gemeente Leiden, LOLA Landscape Architects, Vrienden van het Singelpark
Samenvatting
Het Singelpark is een 6,5 kilometer lang stadspark, tot stand gekomen op initiatief van de inwoners van Leiden. Het is een cirkelvormig park, zonder begin of einde, gemaakt voor alle inwoners en bezoekers van de stad. Sinds 2021 kun je een hele lus (bijna) volledig langs de grachten van Leiden lopen. De huidige grachten werden vanaf 1659 aangelegd als onderdeel van de verdedigingswerken van de stad. In de afgelopen tien jaar zijn er speciale groene ruimtes gecreëerd, karakteristieke bruggen gebouwd en nieuwe wegen, grenzen en pleinen gevormd - dankzij de bijdragen van vele mensen.
Het park is een samenwerking tussen de gemeente en de Stichting Vrienden van het Singelpark, samen met haar vrijwilligers die bijdragen aan de ontwikkeling van het park. Het Singelpark blijft zich ontwikkelen en wordt voortdurend uitgebreid. De Stichting Vrienden van het Singelpark zet zich in voor deze voortdurende ontwikkeling. Haar missie is het realiseren en onderhouden van het mooiste, spannendste en langste stadspark — voor en door de Leidenaren, in nauwe samenwerking met de gemeente.
Stinspark Zwolle
Ingediend door
Stichting van Voorst tot Verder
Partners
Strootman Landschapsarchitecten, Stichting van Voorst tot Verder,
Paul de Kort (kunstenaar)
Samenvatting
In het Stinspark, gelegen in de wijk Westenholte, ligt een archeologisch Rijksmonument: het énige van Zwolle. Jarenlang herinnerde slechts een flauwe heuvel aan de indrukwekkende geschiedenis van deze plek, waar ooit het kasteel Voorst stond. Dankzij een initiatief van de buurt kreeg het park een metamorphose.
Strootman Landschapsarchitecten maakte in samenspraak met kunstenaar Paul de Kort, de wijkvereniging en vele andere betrokkenen het ontwerp. In dit park zijn het de ontwerpkeuzes, de nieuwe landschapsstructuren, beplanting en een kunstwerk als burcht die de relatie met het verleden leggen. De compositie is geïnspireerd op de archeologische plattegrond-tekeningen. De structuur van wandel- fietsroutes in en om het park die in het plan opgenomen zijn, verduidelijken de contouren van de burcht.
Gebiedsontwikkeling Ooijen-Wanssum
Ingediend door
Projectbureau Ooijen-Wanssum
Partners
Opdrachtgevers zijn het Ministerie van Infrastructuur en
Waterstaat/ Rijkswaterstaat, Provincie Limburg, Gemeente Venray,
Gemeente Horst aan de Maas en het Waterschap Limburg
Uitvoering door aannemerscombinatie Mooder Maas: Ploegam,
Dura Vermeer, H+N+S Landschapsarchitecten
Samenvatting
Gebiedsontwikkeling Ooijen-Wanssum is een innovatief en integraal project in Noord-Limburg, dat is ontstaan als reactie op de overstromingen van de Maas in 1993 en 1995. Het project combineert waterveiligheid, natuurontwikkeling, landschapsherstel en economische ontwikkeling in één samengesteld plan. Door de aanleg van innovatieve dijken, de steilranddijk en hoge gronddijk, wordt het karakteristieke terrassenlandschap van de Maas behouden en versterkt, terwijl de waterveiligheid wordt gegarandeerd. De Oude Maasarm is hersteld als natuurgebied van ruim 500 hectare, met kwelgevoede natuur, zeggemoerassen en broekbossen, waardoor de biodiversiteit enorm is toegenomen. Nieuwe bruggen en infrastructuur, zoals de rondweg om Wanssum en de havenuitbreiding verbeteren de bereikbaarheid en versterken de lokale economie. Het project is uniek door de intensieve samenwerking tussen overheden, agrariërs, bewoners en natuurorganisaties, wat heeft geleid tot een breed gedragen en toekomstbestendig landschap. De dijken zijn ontworpen met gebiedseigen grond, waardoor de grondbalans gesloten blijft en de milieubelasting minimaal is. Het project is in 2019 bekroond met de Waterinnovatieprijs en heeft tijdens hoogwater in 2021 bewezen effectief te zijn. Maaspark Ooijen-Wanssum is nu een vrij toegankelijk, waterrijk natuurgebied dat de identiteit van de regio versterkt en trots uitdraagt.
Park 1813 Lemelerberg
Ingediend door
Stichting Landschap Overijssel
Partners
Provincie Overijssel
Samenvatting
Park 1813 is een door Pieter Wattez ontworpen en door de Oranjebond van Orde aangelegd park op de Lemelerberg, ter herdenking van het honderdjarig bestaan van de onafhankelijkheid van Nederland. Het park is in eigendom van Stichting Landschap Overijssel. Het park is gelegen binnen een Natura2000- gebied, waar in het kader van natuurherstel ingrijpende maatregelen noodzakelijk waren. Door de landschappelijke en erfgoedwaarden van het Park 1813 als basis te gebruiken voor dit natuurherstel (denk aan heideterreinen, corridors en uitzichtpunten) is invulling gegeven aan de natuurherstel-opdracht, maar is ook een enorme versterking van de erfgoedwaarden gerealiseerd. Op basis van de ontwerpen van Pieter Wattez is een gedachtengoed- tekening gemaakt met de belangrijkste ontwerp-uitgangspunten van destijds. Hiermee is een nieuwe ontwerptekening gemaakt, waarbij de vereiste natuurherstelopgaven zijn gerealiseerd. Tegelijkertijd zijn daarmee ook oude zichtlijnen hersteld en nieuwe gecreëerd. De uitkijkhoogtes zijn daarbij accentuerend en leiden tot een aantrekkelijke beleving van het gebied. Nadat de grove werkzaamheden zijn uitgevoerd, is gewerkt aan detaillering in de padenstructuur en de bosranden.
Mens en Biosfeergebied De Maasheggen
Ingediend door
Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, Staatsbosbeheer
Partners
Waterschap Aa en Maas, Brabants Landschap, Staatsbosbeheer, Gemeente Land van Cuijk, Vereniging Nederlands Cultuurlandschap, ZLTO, Provincie Noord-Brabant, Rijkswaterstaat en Groen Ontwikkelfonds Brabant, Stichting Landschapsbeheer Boxmeer.
Samenvatting
De Maasheggen is een Unesco biosfeergebied waar de relatie tussen de mens en zijn leefomgeving centraal staat. Het combineert bescherming van landschap, erfgoed en natuur met het stimuleren van de ontwikkeling van mensen en de omgeving waarin zij wonen. Behoud van het landschap wordt hier gedragen door mensen, economische activiteiten zijn in balans met de ecologische en landschappelijke waarden. Hier wordt samen geleefd, gewoond, gewerkt en genoten. Sinds de toekenning van de UNESCO-status in 2018 is er veel gebeurd in het Maasheggengebied: er zijn kilometers nieuwe heggen aangeplant, de bestaande heggen en bomen worden gerestaureerd en beter beheerd, er zijn kavels geruild, de beken zijn aangepakt, er zijn poelen en andere landschapselementen aangelegd. Er worden streekeigen hekken gesmeed en geplaatst, het vakmanschap van het heggen vlechten is weer een levend en actueel ambacht. Steeds meer Maasheggenboeren houden bij hun bedrijfsvoering rekening met de specifieke kenmerken van het landschap waarin zij werkzaam zijn. Nieuwe fietsroutes en wandelkaarten maken het voor toeristen en recreanten aantrekkelijker dan ooit om De Maasheggen te gaan verkennen. Ondernemers maken hun zakelijke én persoonlijke band met De Maasheggen zichtbaar door streekproducten te ontwikkelen en gezamenlijk aan de man te brengen, ze mogen zich gecertificeerd Maasheggenambassadeur noemen. De club van Vrienden van de Maasheggen is een bloeiende en groeiende community. Voor kinderen is er het Maasheggenkids programma. En regelmatig trekken studenten en wetenschappers het gebied in om onderzoek te doen naar plant- en diersoorten en historisch gegroeide culturele gebruiken.
Klimaatrobuust watersysteem Landgoed De Wildenborch, Landgoederenzone Baakse Beek
Ingediend door
Waterschap Rijn en IJssel
Partners
Waterschap Rijn en IJssel, Provincie Gelderland, Landgoedeigenaren, rentmeesters, RCE, Gemeenten Bronkhorst en Berkelland, Agrariërs
Samenvatting
Het project heeft als doel een klimaatbestendig watersysteem te realiseren in de landgoederenzone van de Achterhoek, gericht op het verhogen van het grondwaterpeil en het vergroten van de bergingsruimte voor water dat vervolgens de tijd heeft om te infiltreren in de bodem. Het project richt zich op het tegengaan van droogte en het beschermen van erfgoed, natuur en landschap door gebruik te maken van natuurlijke en cultuurhistorische watersystemen, zoals beekdalen en aangelegde beken met rabatten. De maatregelen maken het watersysteem adaptief en veerkrachtig waardoor minder water afgevoerd hoeft te worden. Daardoor wordt het grondwaterpeil verhoogd. Dit biedt voordelen voor biodiversiteit, natuur-inclusieve landbouw en duurzaam landgebruik. Cultuurhistorie en ruimtelijke kwaliteit krijgen in deze bijzondere omgeving extra aandacht.
Alle ingrepen worden op basis van een uitgebreide landschappelijke en cultuurhistorische analyse zorgvuldig ingepast in het bestaande landschap. Een voorbeeld hiervan is de integratie van enkele bijzondere nieuwe bruggen en aquaducten. Van de maatregelen profiteert de hele regio. Maar ook de landgoederen zelf worden klimaatbestendig gemaakt. Zo zorgt het nieuwe waterbeheer er bijvoorbeeld voor dat er weer water in de gracht rondom het landhuis staat. Dit is niet alleen esthetisch fraai, maar voorkomt ook problemen met de funderingen. Het erfgoed blijft dus beter behouden, de landbouw wordt duurzamer en de natuur floreert. De ontwerpers vonden de juiste balans tussen esthetiek en functionaliteit.
De Winnaar: Mens en Biosfeergebied Maasheggen
De jury was blij verrast over de kwaliteit van de inzendingen. Het is een palet van landelijke en stedelijke projecten, van langjarige initiatieven tot kortlopende projecten, maar allemaal met als doel de kwaliteit van het landschap van mensen te verbeteren. Daarmee passend binnen de criteria van de European Landscape Award, en daarmee invulling gevend aan de doelen van de Europees landschapsverdrag van de Raad voor Europa.
De Maasheggen is unaniem tot winnaar gekozen. De jury was onder de indruk van de veelheid aan initiatieven die hier worden ondernomen om het gebied duurzaam te versterken, voor zowel de natuur, het landschap, het erfgoed als de mens.
De Maasheggen heeft een hele sterke ‘van onderop’ aanpak, geworteld in het gebied zelf. Er is veel aandacht voor herstel en versterking van biodiversiteit en geschiedenis. De uitvoeringsactiviteiten bedienen zowel jong als oud. Geroemd wordt de samenwerking met agrariërs, die via langdurige contracten worden gesteund in hun bedrijfsvoering, gericht op natuur- en landschapsvriendelijke landbouw, met een extra focus op gezondheid. Er is een gezondheidsprogramma opgezet, en een huisarts maakt deel uit van de stuurgroep en via een Integraal Zorgakkoord (IZA) is er samenwerking met zorgverzekeraars.
De landschap van de Maasheggen biedt ondernemers een economische stimulans, niet alleen wat betreft toerisme en recreatie, maar ook in het realiseren van diverse streekproducten. Via Maasheggenboeren en Maasheggenambassadeurs wordt een lokale en regionale markt gecreëerd waar ondernemers van kunnen profiteren.
De Maasheggen bestaan - zoals de naam al aangeeft - uit zogenaamde Maasheggen. Er is heel veel fysieke inspanning geleverd om met alle betrokkenen dit bijzonder cultuurlandschap te behouden en te versterken. Er is inmiddels 10 kilometer nieuwe heggen gerealiseerd. In combinatie met de aanleg of het herstel van poelen, en het aanleggen van kruidenrijke akkers is hier de biodiversiteit hersteld en versterkt. Bovendien is hiermee ook de cultuurhistorische kwaliteit van het gebied hersteld.
De Maasheggen hebben het oude ambacht van het heggenvlechten weer “op de kaart gezet”. Er vindt jaarlijks het Nederlands kampioenschappen heggenvlechten plaats, er worden cursussen gegeven en vanuit hier worden ook andere gebieden in Nederland “besmet met het heggenvirus”. Deze inspanning heeft er ook toe geleid dat het heggenvlechten op de inventarislijst van immaterieel erfgoed is geplaatst. Als kers op de taart heeft het gebied in 2018 de status van UNESCO Mens en Biosfeergebied ontvangen.
Kortom: met De Maasheggen meent de jury een initiatief voor te dragen dat uniek is in Europa. Het betreft een initiatief dat invulling geeft aan de gedachte van het Europees Landschapsverdrag, dat een landschap wordt gevormd door mensen, in wisselwerking met de natuur. Het is een gebied zonder groot masterplan, zonder één bepalende organisatie die alle doelen draagt. De kracht zit in de samenwerking en het gemeenschappelijke doel. Stapje voor stapje wordt gewerkt aan de verbetering van de landschappelijke kwaliteit en de verbinding met de samenleving. Ook de nieuwe accenten van het Europese Landschapsverdrag, de aandacht voor gezondheid en de rol die landschap kan spelen in het oplossen van diverse crisissen op gebied van klimaat & biodiversiteit, wordt prachtig vormgegeven in dit project.
Van harte gefeliciteerd!