Reizende tentoonstelling

Wat is het uitgangspunt?

Brons is een legering van veel koper en een beetje tin. Dat zijn metalen die niet in de Nederlandse bodem voorkomen, maar wel in andere delen van Noordwest-Europa.

In het loodisotopenproject is vooral gekeken naar het kopererts. Het basisprincipe is dat het kopererts in aders zit in gesteentes die heel lang geleden in de aardkorst zijn gevormd, miljoenen jaren geleden. Er zit veel variatie in het gesteente én in het kopererts. Die verschillen maken het mogelijk om mijnregio’s te achterhalen, zowel op basis van de metaalsamenstelling als ook in de loodisotopenverhoudingen. Het mooie is dat ondanks alle bewerkingen – het verhitten van het erts, het smelten van het koper en het samenbrengen met tin tot brons –, de verschillen blijven bestaan. Dat zie je aan de spoorelementen, dat zijn kleine hoeveelheden aan andere metalen die in het kopererts zitten. Denk aan nikkel, zilver, antimoon en arseen. Die elementen komen in verschillende verhoudingen voor en ook loodisotoopratio’s verschillen per regio. Iedere mijn heeft een unieke signatuur, een eigen ‘vingerafdruk’. Zo is het mogelijk het kopererts dat is gebruikt om een bronzen voorwerp te maken, te koppelen aan de mijnregio waar het erts is gewonnen.

Wat weten we nu?

De bronstijdsamenlevingen in Nederland en Vlaanderen waren duidelijk aangehaakt aan de uitgestrekte uitwisselingsnetwerken van Europa. Het kopererts waarvan de bronzen voorwerpen waren gemaakt, komt uit verre streken. Bovendien veranderden die brongebieden in de loop der tijd. In de vroege fase (2200-1800 voor Chr.) is koper gebruikt uit Spanje, Servië en Slowakije en daarna (vanaf 1600 voor Chr.) uit de Mitterberg-mijnen in Oostenrijk en de Great Orme-mijnen in Wales. Aan het einde van de midden-bronstijd (vanaf 1200 voor Chr.) gaat het om kopererts uit de buurt van Trentino in Italië. In deze fase wordt het brons steeds vaker gerecycled en wordt er lood aan de legering toegevoegd. Vaak is dat zoveel lood dat het koperertssignaal niet meer te achterhalen is. Wel weten we dat het gaat om lood uit Engeland.

Waarschijnlijk waren de ligging aan de Noordzee, het samenkomen van grote rivieren en de goed bevaarbare rietveenmoerassen gunstige factoren. De mensen in de delta fungeerden als doorgeefluik voor verre uitwisselingscontacten. Niet met Ierland of Sardinië, zoals vroeger werd gedacht, maar met Centraal-Europa, de Alpen en Wales. Mensen en voorwerpen legden grote afstanden af.

Volg de tentoonstelling