Het beheer van een historisch kerkhof vraagt meer dan maaien en snoeien. Herstelplannen, verduurzaming, monumentale bescherming; het zijn aspecten waarbij kennis wordt gevraagd en regelgeving nodig is. Deze zitten soms echter in elkaars vaarwater. Miriam van der Waart, verantwoordelijk voor het groenmanagement bij de Stichting Oude Groninger Kerken, herkent het spanningsveld, maar ziet in het delen van kennis de juiste remedie: Als je duidelijk kunt uitleggen waarom bepaalde keuzes het beste werken, dan kom je nader tot elkaar.

Groninger Kerken is eigenaar van 103 kerken en 63 kerkhoven, verspreid over de hele provincie. Daarmee is de stichting de grootste particuliere eigenaar van begraafplaatsen in Nederland. Van der Waart werkt er al meer dan twintig jaar, met veel plezier: Het werk varieert van beheer in samenwerking met vrijwilligers en hoveniers tot bredere kwesties zoals: hoe kijken we naar de toekomst met zo’n kerkhof? vertelt ze. We werken aan herstelplannen en verduurzaming, maar altijd in lijn met wat kan en wat mag.

Ieder kerkhof is anders

De meeste kerkhoven liggen op wierden, de kunstmatige verhogingen die het Groninger landschap typeren en die de begraafplaatsen letterlijk boven de omgeving doen uitsteken. Toch verschilt elk terrein, benadrukt Van der Waart, qua omvang, geschiedenis en beplanting. Daarom is het echt maatwerk, ook bij herinrichtingsprojecten, legt ze uit. Je kunt niet het plan voor het ene kerkhof kopiëren en simpelweg op een ander kerkhof uitvoeren. Er komt vaak veel meer bij kijken. En dat maakt het werk ook zo leuk. Ik loop zelfs na twintig jaar nog iedere keer weer tegen interessante ontdekkingen aan.

Ook hebben de kerkhoven niet allemaal een monumentale status. Een aantal is in Groningen als archeologisch rijksmonument beschermd en vier zijn aangewezen als groen rijksmonument. Veel kerkhoven worden in het monumentenregister echter ook vermeld als onderdeel van de monumentale kerk. Tegelijkertijd zijn er ook rijksmonumentale kerkhoven waar het kerkgebouw verdwenen is. Begraafplaats Wierhuizen, vlakbij de Waddenzee, en Toornwerd, waar alleen nog een toren staat, zijn daar voorbeelden van.

Beeld: Stichting Oude Groninger Kerken

Kerkhof van Garmerwolde met restanten van de fundering van het voormalige schip van de kerk.

Klimaatbestendige bomen

Klimaatverandering zorgt voor extra uitdagingen bij het groenbeheer op de terreinen. Onder meer door de hete, droge zomers van 2018 en 2019 kromp het bomenbestand van Groninger Kerken in een paar jaar tijd van 1.300 naar 1.100 exemplaren. Bij herplant moet de stichting afwegingen maken tussen klimaatbestendigheid en historie. Van der Waart: Vroeger werd vaak één soort bomen om een kerkhof heen geplant, wat bij houtkap voor inkomsten zorgde voor de kerkelijke gemeente. Maar beuken hebben het door verdroging op de wierden nu bijvoorbeeld heel zwaar. En bij een kerkhof met alleen essen aan de rand zijn we die door essentaksterfte in een keer allemaal kwijtgeraakt. Dat willen we proberen te voorkomen in de toekomst.

Bij de keuze voor nieuwe bomen wordt volgens Van der Waart gekeken naar wat historisch in het landschap van Groningen past: De iep is hier door de iepziekte al eerder verdwenen uit het landschap, maar er zijn nu gelukkig weer resistente iepen. We kiezen bij voorkeur voor een sobere diversiteit aan bomen. Maar klimaatverandering heeft ernstige gevolgen voor het bomenbestand op onze kerkhoven, dus zul je in de toekomst misschien ook niet-inheemse soorten moeten overwegen.

"Het is heel mooi als je oorspronkelijke structuren op een kerkhof kunt terugbrengen bij herinrichtingsplannen."

Herinrichting van erfgoed

Bij herinrichtingsprojecten op de kerkhoven werkt Groninger Kerken samen met verschillende partijen, waaronder de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Er wordt advies ingewonnen over wat er mogelijk is op een archeologisch terrein. Voor terreinen met een archeologische waardering geldt bijvoorbeeld dat je niet dieper dan 30 of 40 cm de grond in mag,  legt Van der Waart uit. Dan zul je voor nieuwe aanplant een kleine boommaat moeten gebruiken. Bij een groen monument wordt rekening gehouden met de oorspronkelijke structuren, zoals bij de boomhagen aan de rand van een kerkhof. Ze geeft een voorbeeld: We zijn nu met een terrein bezig waarbij we op oude archiefbeelden zagen dat daar een zogeheten rondgang heeft gelegen. Daar ging men vroeger drie keer met de kist overheen voordat de overledene ter aarde ging. Het zou dan heel mooi zijn als je dat kunt terugbrengen.

Tussen zorg en regels

Bij de werkzaamheden heeft de stichting ook te maken met regelgeving binnen een gemeente en met reacties van bewoners. Bewoners hebben vaak een binding met zo’n historisch kerkhof, als beeldbepalend monument of omdat hun voorouders er begraven liggen. Maar het gaat volgens Van der Waart ook steeds vaker om minder emotionele kwesties, zoals omwonenden die zonnepanelen willen: Er wordt ons dan gevraagd of wij de bomen op het kerkhof kunnen weghalen. Wij leggen dan uit waarom die bomen daar horen en waarom we ze niet kappen.

Beeld: Miriam van der Waart

Aanplant van nieuwe bomen langs het toegangspad naar de kerk in Marsum. Het kerkhof is een archeologisch rijksmonument.

Met gemeenten is het vooral zoeken naar de balans tussen kennis, ervaring en regels. Wanneer vooral die regels de boventoon voeren bij herstelplannen ziet Van der Waart wel eens dat er spanningen ontstaan en de plannen vertraging oplopen: Ik snap dat een gemeenteambtenaar zich aan de regels wil houden, bijvoorbeeld bij risico’s op bodemverstoring, maar wij hebben dankzij onze 63 kerkhoven veel kennis opgebouwd en genoeg ervaring met herplant van bomen. We kunnen daarom goed inschatten of bij nieuwe aanplant van een kleine boommaat de wortels wel of niet complete graven aan de kant zullen duwen. Dan is een kostbaar archeologisch onderzoek voor een terrein zonder monumentale status niet altijd nodig.

Kennisdeling voor wederzijds begrip

In overleg blijven en openstaan voor kennisdeling kan het spanningsveld tijdens herstelprojecten van de kerkhoven verminderen, denkt Van der Waart: Alle betrokken partijen zouden vaker de verbinding moeten zoeken. Ik denk dat dat dat zeker in dit werkveld geldt. Het is prettig als bij dergelijke kwesties niet puur naar de regelgeving gekeken wordt, maar dat er ook wordt voorgesteld: kunnen we een keer met elkaar in overleg om te horen hoe jullie ertegenaan kijken? Net als bij vragen van omwonenden is goede communicatie dan de sleutel, zegt Van der Waart tot besluit: Als je duidelijk kunt uitleggen waarom bepaalde keuzes het beste werken, dan kom je nader tot elkaar. En dat resulteert er bijvoorbeeld in dat wij weer beeldbepalende bomen kunnen terugplaatsen bij de ingang van een kerkhof.