Het is misschien niet het meest aantrekkelijke onderdeel van collectiebeheer, maar wel noodzakelijk: veiligheidszorg. Zoals het maken van een risicoanalyse op wat er mis kan gaan – denk aan brand, wateroverlast, (grootschalige) stroomuitval, diefstal. Even zo belangrijk is het oefenen van zo’n scenario en collectiehulpverlening (CHV): de eerste hulp aan collectie, voor, tijdens of na een incident, calamiteit of crisis. Het Mauritshuis in Den Haag houdt jaarlijks een brandoefening waarbij ook de CHV wordt geoefend. Dat kost veel tijd en energie, maar levert waardevolle informatie op.
Meisje met de Parel
Het Mauritshuis is gevestigd in een monumentaal pand op een politiek strategische plek, naast het Torentje en het Binnenhof, grenzend aan de Hofvijver, en herbergt high profile schilderijen uit de Nederlandse zeventiende eeuw. In 2022 kwam het bij zo’n wereldberoemd topstuk al tot een aanslag. Een klimaatactivist lijmde zijn hoofd vast aan Vermeers 'Meisje met de Parel'. Ook smeerde hij er een dikke rode vloeistof op. Een andere activist filmde het tafereel. Gelukkig raakte het werk zelf niet beschadigd, het zit achter glas in een zogeheten microklimaatdoos. Alleen de achterplaat en de lijst moesten worden hersteld.
Een kwestie van tijd
Dit soort klimaataanslagen zag je in Engeland al gebeuren
, blikt Mike van der Steenhoven terug. Hij is bij het Mauritshuis coördinator collectieveiligheid. We wisten dat het een kwestie van tijd was. Onze beveiligers waren erop getraind en het protocol van ontruiming trad meteen in werking. Het ging daardoor eigenlijk heel soepel. De communicatie met de politie was een leerpunt. Zij wilden eigenlijk niet dat we de rode vloeistof meteen verwijderden, vanwege de bewijslast. Dit hebben we wel gedaan, omdat voor ons de zorg voor het kunstwerk zwaarder woog. Uiteindelijk kregen we van de politie begrip voor onze keuze, en dat versterkte de samenwerking.
'Sinds enige tijd zijn we ook bezig met het thema conflicten. Met hoe het nu in de wereld gaat, is dat een reëel risico aan het worden.'
Afweging tussen verschillende waarden
Op zo’n moment is het belangrijk dat je als museummedewerker sterk in je schoenen staat. Een gedegen veiligheidszorgplan met analyses op verschillende risico’s helpt daarbij. Bij het Mauritshuis wordt daarvoor - net als bij veel andere musea - gewerkt met de Ten Agents of Deterioration, opgesteld door het Canadian Conservation Institute. In Nederland worden ze de tien schadefactoren genoemd: fysieke krachten, water, brand, dieven en vandalen, ongedierte, verontreiniging, licht en straling, onjuiste temperatuur, onjuist relatieve vochtigheid (samen zorgen zij voor een binnenklimaat) en het verbreken van de band tussen het object en de kennis erover, ook wel dissociatie genoemd. Welke risico’s het meest aannemelijk zijn, verschilt per instelling. Het gebouw, de onderhoudsstatus en ligging daarvan, het materiaal waaruit de objecten bestaan; elk soort risico brengt een andere analyse en aanpak met zich mee. Mike van der Steenhoven: Sinds enige tijd zijn we ook bezig met het thema conflicten. Met hoe het nu in de wereld gaat, is dat een reëel risico aan het worden.
Collectiehulpverlening
Uit zo’n veiligheidszorgplan komen procedures voort waarin omschreven staat wat er met de collectie moet gebeuren in het geval van een incident. Deze ‘eerste hulp’ wordt collectiehulpverlening (CHV) genoemd, zoals bedrijfshulpverlening (BHV) dat is voor de mensen in een gebouw. Zulke procedures kun je oefenen, en dat gebeurt dus ook regelmatig bij het Mauritshuis. In het klein en in het groot. Een kleine oefening gaat aan de hand van een plattegrond waarop een situatie wordt nagespeeld met miniaturen van kunstwerken en medewerkers. Een laagdrempelige manier en ook leerzaam.
Tijdens de CHV-oefening wordt eerst een realistische situatie nagebootst. De collectiebeheerders registreren en beoordelen de objecten. Het object wordt verplaatst naar een veilige omgeving en zover mogelijk schoongemaakt.
'Triage houdt in: registratie, beoordeling, foto maken, verplaatsen, schoonmaken voor zover mogelijk.'
Schilderijen van de kringloop
Maar het meeste leer je tijdens een live oefening. In oktober 2025 organiseerde Mike zo’n oefendag rond brand en de collectie. Hij deed dat samen met de lokale brandweer, de beveiligers, het coördinerend crisisteam en de collectiehulpverleners, bestaande uit mensen van de tentoontstellingstechniek en het restauratieatelier. We hadden boven in een van de kantoren een tentoonstellingsruimte ingericht. Compleet met schilderijen van de kringloop die we in het vuur hebben gehouden zodat ze deels verkoold waren. De ruimte was door de brandweer vol rook gezet. Onze collectiehulpverleners moesten allemaal een pak aan, een masker op en aan de slag met triage. Dat houdt in: registratie, beoordeling (categorisatie van wel naar niet te redden), foto maken, verplaatsen, schoonmaken voor zover mogelijk met middelen uit de CHV-kisten die we hebben staan, en dan nog een keer verplaatsen naar een veilige omgeving. Daar hebben we schilderijkarren en kratten voor. Ondertussen waren de andere teams ook bezig met hun werk én ging continu het brandalarm af.
Bij de CHV-oefening sluit ook de locale brandweer aan. Beveiliging, het crisisteam en de collectiehulpverleners beoordelen de schade aan het object. Het object wordt in veiligheid gebracht met behulp van een CHV-kist.
Schat aan informatie
Zo’n oefening onder crisisomstandigheden levert een ware schat aan informatie en ervaring op voor de collectiehulpverleners, vertelt Mike verder: Hoe het bijvoorbeeld voelt om te werken met een beschermend pak aan en masker voor, in een lawaaierige omgeving vol rook. Hoe je de taken duidelijk daarin helder verdeelt, wie fotografeert, hoe je de werken beoordeelt, wie ze labelt, dat je losse onderdelen van een beschadigd werk in aparte zakjes bij het werk moet houden, en dat een CHV-kist veel ordelijker moet worden ingericht omdat het anders heel erg zoeken is.
Regionale adviesorganisaties
Bij het Mauritshuis is er iemand als Mike die zich volledig met het thema collectieveiligheid kan bezighouden. Dat geldt voor kleinere, veelal regionale musea vaak niet. Daar worden ze geholpen door regionale adviesorganisaties zoals Museumfederatie Fryslân, met 68 museumleden. De federatie organiseert bijvoorbeeld kennisbijeenkomsten over collectieveiligheid, wijst op webinars en onderhoudt interprovinciale netwerken zodat de meest actuele informatie beschikbaar is. Ons uitgangspunt is: wij adviseren en de musea doen het werk zelf
, vertelt Mirjam Pragt, zowel directeur als een van de consulenten van Museumfederatie Fryslân. Daarbij houden we wel rekening met dat dit veelal door vrijwilligers gebeurt.
Wat zijn de grootste risico’s hier?
Zo luidt haar eerste vraag aan nieuwe leden. Een museum dicht tegen een natuurgebied aan loopt andere risico’s dan een museum midden in Franeker bijvoorbeeld
. Ze adviseert hen om informatie paraat te hebben over zaken als de waterleidingen en elektriciteitskabels. En dat bepaald wordt wat de belangrijkste stukken zijn, in geval van een noodsituatie. Aan het museum met 80.000 prints vraag ik: welke acht dozen móéten mee?
'Ik zou heel graag zien dat musea bij elkaar gaan oefenen, de ene keer als collectiehulpverleners, de andere keer als publiek.'
Bij elkaar oefenen
De federatie stimuleert ook samenwerking tussen de leden. Mirjam: In Franeker bijvoorbeeld zitten vier musea in de binnenstad: het Eise Eisinga Planetarium, Museum Martena, het Keatsmuseum en het Historisch Centrum Franeker. Het is fijn als zij samen kunnen optrekken in geval van een incident, en gezamenlijk contact hebben met de Veiligheidsregio
. Ook samen oefenen ziet Mirjam als een kans. Er wordt wel geoefend, maar dit mag wat mij betreft meer gemeengoed worden. Ik zou heel graag zien dat musea bij elkaar gaan oefenen, de ene keer als collectiehulpverleners, de andere keer als publiek. Die kruisbestuiving levert veel waardevolle kennis op die weer gedeeld kan worden met onze anderen leden.
Wegwijzer Weerbaarheid
De Wegwijzer Weerbaarheid helpt teams van collectiebeherende instellingen om mogelijke risico’s voor collectie en organisatie in kaart te brengen. Per thema bevat de wegwijzer een korte toelichting, reflectievragen en praktische acties. Zo kunnen teams samen scenario’s bespreken en bepalen welke stappen ze nu al kunnen zetten. De wegwijzer kan bijvoorbeeld gebruikt worden in teamoverleggen of bij het actualiseren van een collectiehulpverleningsplan (CHV-plan).