Van een staande klok uit de Rijkscollectie is weinig bekend, maar dankzij het opduiken van een vergelijkbaar exemplaar weten we nu iets meer over dit bijzondere object.
Beeld: RCE
Onbekende vervaardiger, staande klok, vermoedelijk 2e helft 19e eeuw, collectie RCE, inventarisnummer R174-71, 256 x 84 x 37 cm.
Het van oorsprong middeleeuwse kasteel Slangenburg kreeg in de zeventiende eeuw zijn huidige stijl, met een plattegrond in de vorm van de griekse letter Π en twee ronde torens aan de achterzijde. Aan het einde van de negentiende eeuw werd het kasteel met het bijbehorende landgoed aangekocht door de Duitse familie Passmann, die het als zomerverblijf in gebruik nam. De vorige bewoners hadden het kasteel leeg opgeleverd, en dat betekende dat er door de Passmann’s heel wat kamers gevuld dienden te worden. Vermoedelijk is toen ook de staande klok in de hal terecht gekomen. Waar deze vandaan kwam en wanneer deze precies is aangekocht, en door wie gemaakt, is niet bekend.
Na afloop van de Tweede Wereldoorlog werd het kasteel in beslag genomen door de Nederlandse overheid, net als veel andere Duitse bezittingen in Nederland. Dit ter compensatie vanwege de tijdens de oorlog door Nederland geleden schade. Het meubilair en de overige roerende goederen in het kasteel werden in beheer ondergebracht bij een van de voorlopers van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Het gebouw kwam onder beheer van de Rijksgebouwendienst en functioneerde lange tijd als gastenverblijf van de iets verderop gelegen abdij. Sinds 2024 is het kasteel opengesteld voor het publiek.
Beeld: RCE
Henri Lepaute en atelier van Charles Cressent, Régulateur, ca. 1735-1755, Musée du Louvre, Parijs, inventarisnummer OA 10651, 235 x 67 x 29 cm.
Toeval
Onlangs was ik (als toerist) in Parijs. Onderdeel van de stedentrip was een bezoek aan Museé du Louvre, in het bijzonder de afdeling Toegepaste kunst. Deze bevat een schitterende collectie meubelen, keramiek, glas en wandtapijten, waar ik graag een kijkje wilde nemen. Het deel gewijd aan de drie Lodewijken, XIV, XV en XVI, is de afgelopen jaren vernieuwd en onlangs heropend, en dat leek me een goede reden om er eens rond te gaan kijken. Terwijl ik door de afdeling liep, zag ik vanuit mijn ooghoek een opvallende, klok staan, die mij heel bekend voorkwam. Boven op de met marqueterie versierde kast was een identieke Vader Tijd te zien, wel veel glanzender. Deze was van een vergulding voorzien, net als het overige bronzen beslag, dat rijkelijk over de kast is aangebracht. De maker van deze klok is Charles Cressent (1685-1768), die vooral bekend is geworden vanwege het gebruik van frisage, een techniek waarbij verschillende houtsoorten gecombineerd werden tot geometrische patronen, zoals de ruitvormen op de kast.
Bij vergelijking tussen het exemplaar in het Louvre en dat op kasteel Slangenburg valt direct op dat deze laatste – hoewel iets minder gedetailleerd - een kopie lijkt te zijn van het Parijse exemplaar. Vermoedelijk is deze in de negentiende eeuw gemaakt. Door het ontbreken van de vergulding zijn bovendien de versieringen minder goed zichtbaar. Zou er ooit verguldsel op hebben gezeten? Wel was al bekend dat de Koninklijke verzamelingen in Engeland een vergelijkbaar exemplaar bezitten, maar het exemplaar in het Louvre was tot nu toe niet bekend bij de RCE.
Hoe het ook zij, een van de originele modellen waarop de klok op de Slangenburg is gebaseerd, is nu bekend geworden, bij toeval. Nader onderzoek zal moeten uitwijzen waar deze klok vandaan komt, door wie en waar de kopie werd gemaakt, en mogelijk ook wanneer. Daar zal Vader Tijd met zijn zeis nog heel wat uurtjes voor doen verstrijken…
Deze blog is geschreven door Yuri van der Linden, conservator Oude toegepaste kunst, en is onderdeel van de serie Kunstwerk van de Maand.