Parels uit het depot - Collectie Bureau Wederopbouw Boerderijen

Een bureau voor de boeren

Herstel tot en met de laatste steen

Het BWB was van A tot Z betrokken bij het herstellen van de getroffen boerderijen. Dit betekende dat het Bureau de schade opnam, noodwoningen en noodstallen liet bouwen, de architectenkeuze van de boeren toetste, de bestekken (nauwkeurige beschrijving van het te leveren werk, de geldende voorwaarden en bouwtekeningen) beoordeelde, de financiering regelde en toezicht hield op het bouwproces. Dit alles werd gedocumenteerd in een zogeheten schadedossier. Een onderdeel hiervan was de reconstructie van de verwoeste of beschadigde boerderij.

Herinneringssteen

De boerderijen die tijdens en na de Tweede Wereldoorlog werden hersteld, worden wederopbouwboerderijen genoemd. De meeste van deze boerderijen zijn nog steeds te herkennen aan de wederopbouwsteen met daarop het beeld van een leeuw die herrijst uit de vlammen. Meestal is de gedenksteen te vinden naast de voordeur, boven het midden van de voorgevel of op een hoek aan de voorkant van de boerderij. Deze gevelsteen werd gezien als symbool van overwinning op de verwoesting en van herrijzenis. Het was de nieuwe generatie boerenkinderen voorbehouden om deze steen in de muur te leggen. Achter elk van die stenen zit een verhaal. Een daarvan is die van Hoeve Axel.

Onder vuur

In april van het jaar 1945 was de bevrijding op Texel nabij, maar er woedde nog een strijd in de buurt van de vuurtoren bij De Cocksdorp. Op het Waddeneiland was een bataljon (legereenheid) gestationeerd van Georgische afkomst. Deze Georgiërs waren eerst krijgsgevangen gemaakt door de Duitsers, maar gingen ‘vrijwillig’ in dienst van de Duitsers om de onmenselijke omstandigheden in de kampen te vermijden. Toen het Georgische bataljon zag dat de Duitsers aan de verliezende hand waren, kwamen ze in opstand. Dit leidde tot hevige gevechten. Hierdoor moesten meerdere boerderijen het ontgelden. Op Texel brandden er 40 van de 74 boerderijen af of werden zwaar beschadigd. Bij 32 daarvan was herbouw noodzakelijk.

Een van de boerderijen was Hoeve Axel. Deze boerderij uit 1913 werd vernoemd naar de woonplaats van de bouwer, het Zeeuwse Axel. De koeien- en paardenstal vloog in brand, maar wonder boven wonder bleef het woonhuis bespaard. Daar woonde Jan Jacobszoon van Heerwaarden, samen met zijn vier kinderen. Uit het schadeformulier blijkt dat de koestal en schuur geheel werden verwoest.

Tussen hoop en vrees

Voor iedere gedupeerde boerenfamilie was het een verschrikkelijke en onzekere tijd. Het was lang niet altijd duidelijk hoe lang de bouw van hun nieuwe boerderij op zich liet wachten. Eén boer, Theodorus Gerrits, was zelfs zo ontevreden dat hij het BWB een brief stuurde. Het is een van de weinige bronnen uit het archief die de kant van de boeren belicht. Zijn situatie was niet bepaald rooskleurig, omdat de bouw van zijn nieuwe boerderij niet opschoot. In de tussentijd was het dak van zijn tijdelijke woning in zo’n slechte staat, dat als het regende het gezin van elf kinderen alle bedden moesten verplaatsen.

Vaak moesten er tijdens de wederopbouw noodoplossingen komen en woonden de gedupeerde boerenfamilies in een stal, zelfgebouwde noodwoning of bij de buren. Een belangrijke taak van het BWB was dan ook om langs de boeren te gaan om te vragen wie er een tijdelijk onderkomen nodig had in de vorm van een noodwoning. Bij het bouwen van zo’n onderkomen, hergebruikten de boeren zoveel mogelijk materiaal van hun verwoeste boerderij. Voor het vee werd er vaak een noodstal gebouwd, zoals ook bij Hoeve Axel het geval was.

Moderniseringsslag

Het BWB zag de wederopbouw ook als kans voor het moderniseren van zowel het woongedeelte als de stallen. De stallen moesten aan een aantal eisen voldoen, waaronder genoeg openslaande deuren, automatische drinkvoorziening, stalvloeren van beton, waterdichte gierafleidingen en gierkelders, afzonderlijke ruimte voor voerderbereiding én uitstekende ventilatie.

Voor een goede hygiëne kreeg Hoeve Axel een stal waarin de koeien vast op een plek staan. Achter hen liep een mestgoot. Op deze manier hoefde het vee niet meer vrij rondlopend op de mest te staan, zoals in een potstal.

Net als bij andere boerderijen in de polder Eierland op Texel bestond de angst voor brandgevaar. Daarom bouwde het BWB de zolders boven de koestallen zoveel mogelijk met niet-brandbaar materiaal. Uit het rapport dat de werkzaamheden van de bouw omschrijft, het bestek, is precies op te maken welk materiaal dat is: brandvrije holle bakstenen, ook wel perfora-stenen genoemd.

Hoeve Axel nu

Op de recente foto van Hoeve Axel is de gelijkenis te zien met de tekening die architect J. Brandsteder van het BWB maakte. De eigenaar van de boerderij heeft tegenwoordig een gemengd bedrijf en doet aan akkerbouw en veeteelt. Ook biedt het kampeerplaatsen.

Dit verhaal over de wederopbouw van Hoeve Axel is slechts een van de velen. De erfgoedwaarde van sommige boerderijen is zelfs zo hoog, dat deze als rijksmonument zijn bestempeld. Dit is het geval bij ‘Hoeve Welgelegen’ in Leiderdorp. Weer een andere noodboerderij is later omgetoverd tot B&B ’t Vogelhuisje te Dalfsen. Zo heeft elke boerderij zijn eigen verhaal, maar wat veel wederopbouwboerderijen gemeen hebben is hun veerkracht. De symboliek van de herinneringssteen is daarbij veelzeggend: een leeuw met onverwoestbare kracht die herrijst uit de vlammen.

Dit blog is geschreven door Stan Kelder en is onderdeel van de serie Parels uit het depot: #parelsuithetdepot.