Voor het gebouwde erfgoed is er een lange traditie voor het aanwijzen van monumenten. Sinds kort gebeurt dat ook op een meer landschapsgerichte manier. De aanwijzing van de Nieuwe Hollandse Waterlinie als een reeks clusters van samenhangende monumenten is daar een voorbeeld van.
Open landschap
De Nieuwe Hollandse Waterlinie is een negentiende- en twintigste-eeuwse structuur van inundatiegebieden, forten en verdedigingswerken die West-Nederland moest beschermen tegen aanvallen uit het oosten. Tot de dag van vandaag is deze structuur bepalend voor het landschap. Vanwege het vrije schootsveld mocht hier niet worden gebouwd. Daarom is het landschap van de linie lang open gebleven.
Unicum
De meeste forten zijn al geruime tijd beschermd als rijksmonument. Eind jaren negentig brak het besef door dat deze militaire megastructuur een landschappelijk unicum is en als één geheel moet worden gezien. Vijf provincies, vijf departementen en vele gemeenten werken sindsdien samen om de Nieuwe Hollandse Waterlinie te behouden en te ontwikkelen als een landschappelijk-recreatieve structuur.
De Rijksdienst leverde kennis en werkte mee aan het Panorama Krayenhoff, het gebiedsperspectief voor de linie. Daarin is voorgesteld dat de Nieuwe Hollandse Waterlinie aangewezen zou worden als rijksmonument.
Samenhang
Naast de grote forten bestaat de Nieuwe Hollandse Waterlinie voor een groot deel uit kleine werken: kazematten, groepsschuilplaatsen, sluizen, stuwen, tankversperringen, drinkwaterreservoirs. Hoewel de afzonderlijke onderdelen van de waterlinie grote waarde hebben, is het cultuurhistorisch belang van de linie voor een groot deel gelegen in de samenhang met de schoots- en inundatievelden en de relatie tussen de verschillende onderdelen.
Project aanwijzing en verfijning
In 2008 is bij de Rijksdienst het project ‘Aanvullende aanwijzing en verfijning Nieuwe Hollandse Waterlinie’ van start gegaan, ter aanvulling op de reeds bestaande, maar in enkele opzichten onvolledige, bescherming. Dit aanwijzingsprogramma voorziet in een complexgewijze bescherming van de onderdelen en maakt onderdeel uit van de aanwijzingsprogramma's uit de Beleidsregel aanwijzing beschermde monumenten 2009.
De afzonderlijke bouwwerken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie krijgen als geheel de monumentenstatus. In plaats van losse objecten gaat de Rijksdienst circa negentig clusters van die bouwwerken in samenhang beschrijven en beschermen. Een verschuiving van objectgerichte fortenbescherming naar bescherming van het ruimtelijke en functionele stelsel. Meer dan voorheen beschouwt de Rijksdienst monumenten dan ook in een landschappelijke omgeving.
Nieuwsberichten
- Aanwijzing Nieuwe Hollandse Waterlinie in gang gezet (nieuwsbericht 12-05-2010)
- Plasterk wijst waterlinie aan als grootste monument (persbericht 27-09-2009)
- Advies Raad voor Cultuur over concept aanwijzingsprogramma (08-07-2009)
- Raad voor Cultuur om advies gevraagd over concept aanwijzingsprogramma (07-02-2009)
- Rijk en provincies bundelen krachten Nieuwe Hollandse Waterlinie (persbericht 11-02-2008)
Video's
- NOS-journaal van 27 september en Polygoonjournaal op de website van de Hollandse Waterlinie
