Gebouwde monumenten
Voor alle gebouwde monumenten die zijn aangewezen door het Rijk, de provincie of de gemeente. Onder gebouwde monumenten vallen ook andere zaken dan bouwwerken, zoals tuinen, parken en standbeelden.
Beschermde stads- en dorpsgezichten
De Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) geldt ook voor beschermde stads- en dorpsgezichten. Deze ontlenen hun bescherming aan een beschermend bestemmingsplan. Hierin staan de belangrijkste cultuurhistorische waarden omschreven, zoals de stedenbouwkundige structuur, de inrichting van de openbare ruimte, de aanwezige monumenten en karakteristieke bebouwing. Ook zijn in het bestemmingsplan specifieke voorwaarden opgenomen voor de verdere ontwikkeling van het gezicht. De vergunningaanvraag voor bijvoorbeeld bouwen wordt getoetst aan dit bestemmingsplan.
De Wabo kent daarnaast nog een aparte bepaling voor sloop in een van rijkswege beschermd gezicht. Sloop van een willekeurig bouwwerk, dus ook een niet-monument, is apart vergunningplichtig. Er is dus een omgevingsvergunning nodig voor de sloopwerkzaamheden én voor een aantal andere werkzaamheden in het van rijkswege beschermd gezicht.
Archeologische monumenten
Provinciale en gemeentelijke archeologische monumenten vallen onder de omgevingsvergunning. De vergunning voor archeologische rijksmonumenten blijft geregeld in de Monumentenwet 1988. Deze vergunningprocedure blijft nagenoeg gelijk. Voor activiteiten die gevolgen hebben voor een archeologisch rijksmonument moet naast een eventuele omgevingsvergunning dus ook een monumentenvergunning worden aangevraagd.
