Aan het eind van dit jaar blikt projectleider MoMo Jan de Jong kort terug én vooruit. Als in 2011 net zoveel werk wordt verzet als in 2010 komt het zeker goed met MoMo...

Was 2010 een goed jaar voor MoMo? Jan de Jong vindt van wel. Een greep uit de resultaten tot nu toe: de aanpassing van de wet- en regelgeving vordert, het Brim is sterk vereenvoudigd en onze nieuwe minister Marja van Bijsterveld, en nu staatssecretaris Halbe Zijlstra, namen het ‘monumentenstokje’ enthousiast over.
“Wat voorál opvalt is de enorme betrokkenheid”, vindt De Jong. “De grote kracht van dit project is dat MoMo niet bedacht wordt door het ministerie of door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Nee: de professionals die dagelijks aan de slag zijn met monumentenzorg, zijn aan zet.”

Voor 2011 staan onder meer op de rol: de nieuwe Monumentenwet, het Besluit Ruimtelijke Ordening en aanpassingen in de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht. Ook belangrijk, onderstreept Jan de Jong: nieuwe wegen vinden voor restauratiefinanciering.
“Medio 2011 moet bovendien de rijksstructuurvisie naar de tweede Kamer. Dus inderdaad: stilzitten is er niet bij.” Voor het zover is, volgen eerst de feestdagen om weer energie op te doen voor wat komen gaat. “Ik wens alle MoMo’ers een goed 2011!”, besluit de projectleider.

MoMo vraagt om intensieve samenwerking van alle betrokkenen. Aan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en het steunpuntennetwerk om gemeenten volop te ondersteunen om MoMo in praktijk te brengen. Reden om in een gezamenlijke brief nog eens duidelijk te maken aan gemeenten wat zij concreet kunnen en mogen verwachten van RCE en de steunpunten. Ook handig: alle relevante contactgegevens nog eens op een rijtje.

> Brief gemist? Lees de brief op de website van RCE

Grote gemeenten moeten binnen drie jaar MoMo-proof kunnen zijn. Middelgrote gemeenten hebben hiervoor zeker vijf jaar nodig en kleinere gemeenten zeven jaar. Dat blijkt uit het onderzoek dat bureau AEF in opdracht van OCW deed. Onlangs werden de eerste resultaten gepresenteerd.

Binnenkort verschijnt het definitieve onderzoeksrapport over de stand van zaken bij Nederlandse gemeenten: zijn zij MoMo-proof? Nog niet, zo blijkt uit de eerste resultaten die afgelopen najaar bekend werden. Over ongeveer zeven jaar kunnen alle gemeenten MoMo-proof zijn.

Wat blijkt? Grote gemeenten hebben drie jaar nodig, middelgrote gemeenten vijf en kleinere gemeenten doen er zo’n zeven jaar over om MoMo-proof te worden. Uiteraard gaat het hier om het algemene beeld: er zijn ook kleinere gemeenten die al verder zijn en grotere gemeenten die nog veel slagen moeten maken.

Wat is nodig?
Wat hebben gemeenten nodig voor MoMo? De onderzoekers concluderen dat het draait om: kennis, instrumenten én een flinke dosis inspiratie en motivatie om met MoMo aan de slag te gaan. Uiteraard is de insteek ook om gemeenten juist op deze terreinen te ondersteunen.

Onderzoeksopzet
Het onderzoek onder gemeenten is gedaan door bureau AEF uit Utrecht en werd begeleid door OCW, VNG, Federatie Grote Monumentengemeenten, Netwerk Provinciale Steunpunten en Erfgoedinspectie. AEF deed diepte-interviews met gemeenten, projectontwikkelaars, monumenteigenaren en woningcorporaties. Daarnaast deed AEF casestudies en organiseerde expertbijeenkomsten. Het rapport komt binnenkort beschikbaar.

De schriftelijke behandeling van het wetsvoorstel leverde tal van vragen op over onder meer: bestemmingsplannen, aanwijzing van monumenten, herbestemming, subsidies, noem maar op. Staatssecretaris voor OCW Halbe Zijlstra heeft schriftelijke vragen beantwoord in een ´nota naar aanleiding van het verslag’. Binnenkort volgt de plenaire behandeling in de Tweede Kamer. Wordt vervolgd!
> Naar de nota

De Ronde Venen had de primeur. Die gemeente stuurde als eerste een vergunningaanvraag naar de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) voor advies. Inmiddels heeft RCE er al veel meer binnen.
Zoals bekend geldt sinds 1 oktober 2010 de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Burgers en bedrijven vragen nu nog maar één vergunning aan voor bijvoorbeeld een verbouwing; de omgevingsvergunning. De wet bundelt een groot aantal bestaande vergunningen.
> Meer informatie

Zoals aangekondigd in de Beleidsbrief krijgt pijler twee van MoMo (eenvoudiger regelgeving) mede vorm door meer ruimte te bieden aan vergunningvrije activiteiten. Nadat de Ministerraad akkoord is gegaan is een wijzigingsvoorstel voor het Besluit omgevingsrecht (Bor) aan de Tweede Kamer gestuurd. Hierin wordt geregeld dat bepaalde onderhouds- en bouwwerkzaamheden aan beschermde monumenten vergunningvrij worden. Denk bijvoorbeeld aan het wijzigen of verwijderen van onderdelen zónder monumentale waarde van een monument. Ook aan panden in beschermde gezichten kunnen aan de achterzijde meer werkzaamheden vergunningvrij worden uitgevoerd. Voor die activiteiten is dus geen vergunning nodig op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo).
Via een wijziging van het Besluit ruimtelijke ordening wordt wettelijk vastgelegd dat gemeenten bij het maken van bestemmingsplannen rekening moeten houden met de in het gebied aanwezige cultuurhistorie.
Deze regels zullen vermoedelijk medio 2011 in werking treden.
> Naar de brief
> Naar het wijzigingsvoorstel

Als erfgoedprofessional moet je steeds meer kunnen... Zoals in gesprek gaan met allerlei belanghebbenden. Zie dan maar eens consequent – en in lijn met MoMo – krachtig het erfgoedbelang te behartigen. De nieuwe leergang Erfgoedfilosofie biedt hiervoor een prima basis. De modules starten in januari, dus opgeven kan nog.
> Naar meer informatie en de brochure over de leergang

Goed nieuws voor eigenaren van gemeentelijke en provinciale monumenten. Ook zij kunnen, zoals eigenaren van rijksmonumenten, aankloppen bij het Restauratiefonds voor financiering. Zij hebben geen gemeentegarantie meer nodig, hoeven geen hogere rente te betalen en hebben minder administratieve lasten. Geen rompslomp meer dus, dankzij MoMo.
> Meer over de financiering
> Naar Restauratiefonds.nl

Op 1 januari 2011 treedt het vernieuwde Brim in werking. Voluit: Besluit rijkssubsidiëring instandhouding monumenten 2011. Meer weten over het besluit, de wijzigingen of het aanvragen van een subsidie of lening? Op www.monumenten.nl staat het complete Brimdossier. Kijken, want er is veel handigs te halen!

Naast allerlei achtergrondinformatie, is op monumenten.nl ook te vinden:

• een handige toets om te bepalen of een eigenaar een aanvraag voor instandhouding kan indienen (gemeenten kunnen deze toets ook op hun eigen site plaatsen)
• kantklare webteksten over Brim voor gemeenten die zij op hun eigen site kunnen plaatsen
  Eigenaren kunnen vanaf zaterdag 15 januari hun subsidieaanvraag indienen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed is dan van 9.00 tot 14.00 uur open om de eerste aanvragen in ontvangst te nemen. Zie voor meer informatie op de website.
  > Naar het Brim-dossier
  

In navolging van het succes van de Brabantse interieurwachten – zie ook MoMo Nieuws nummer 1 – is bekeken of navolging wenselijk is. Dat resulteerde in een drukbezocht symposium op 25 november over dit thema. Gedeputeerde en voorzitter van de IPO Adviescommissie Cultuur ,Van Waveren (provincie Zeeland) nam de publicatie ‘Landelijke Interieurwacht. Een publieke zaak?’ in ontvangst.
Het symposium werd georganiseerd door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en Monumentenwacht Nederland.
> Naar de publicatie

De vliegende brigades gaan op pad, het ontwerp voor twee nieuwe subsidieregelingen is klaar, een digitale bibliotheek is online, wethouders ontmoeten elkaar geregeld in een ‘community of practice’: het Programma Herbestemming bruist!
> Volg alles via www.herbestemming.nu

Duizenden boerderijen zijn door gemeenten, provincies en rijk aangewezen als beschermd monument. Steeds méér boerderijen verliezen in de (nabije) toekomst hun oorspronkelijke agrarische functie. Alle reden om een informatieve brochure te maken over de herbestemming van boerderijen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed geeft hierin antwoord op veelgestelde vragen en geeft tips voor herbestemming. De brochure is bijna klaar en is al te bestellen.
> Brochure Een toekomst voor boerderijen bestellen

De Digitale Handreiking Erfgoed en Ruimte komt half januari online. De handreiking wordt voor die tijd uitgebreid getest door een speciale testgroep. In november kregen andere belangstellenden alvast een ‘sneak preview’ tijdens een kennisbijeenkomst die de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed organiseerde over de handreiking.

Kennisbijeenkomst drukbezocht
De kennisbijeenkomst over de Handreiking Erfgoed en Ruimte op 2 november trok veel belangstelling. Nadat een eerste tip van de sluier was opgelicht, volgde een discussie over actuele thema’s en voorbeelden die een plek kunnen krijgen in de handreiking.

De eerste reacties op de digitale handreiking zijn positief. De discussie over de inhoud leverde nog aanvullende thema’s op: vooral ‘herbestemming’ werd vaak genoemd; in het bijzonder van boerderijen.
Een terugkerend gespreksonderwerp: de samenwerking tussen ‘erfgoed’ en ‘ruimtelijke ordering’. Die weten elkaar in de praktijk niet altijd of niet op het juiste moment te vinden. Daarom kregen de deelnemers van de kennisbijeenkomst een aantal ansichtkaarten met tips voor hun erfgoed én voor betere samenwerking.

Fort Pannerden is in september 2011 klaar voor de Fortenmaand, hoopt Jan van Zelst van Hylkema Consultants in Utrecht. Dit bureau voert de regie over de restauratie van het fort. Het wordt mooi, onderstreept Van Zelst. “Ik zie mezelf daar straks wel zitten op een mooie zomerdag!”

Fort Pannerden werd gebouwd in de periode 1869-1872 als sperfort, om te voorkomen dat een aanvallend leger via de Waal kon optrekken richting Vesting Holland, het gebied achter de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Een bijzonder fort, omdat het gebouwd werd volgens de laatste bouwinzichten, vertelt Jan van Zelst.

Roerige tijden
Het fort kende roerige tijden. Vanaf 1940 raakte het in verval en stond het lange tijd leeg. Wel werd het fort in 1971 rijksmonument. De teloorgang ging velen aan het hart en in 2000 werd het fort zelfs gekraakt. Nadat de krakers werden verwijderd – dat haalde in heel Nederland het nieuws – volgde een nieuwe kraak in 2006.
“Toen heetten de krakers echter beheerders”, licht Van Zelst toe. “Zij wilden afdwingen dat het fort hersteld zou worden en een goede functie zou krijgen.” Dat was de gemeente Lingewaard met ze eens en uiteindelijk werd Hylkema Consultants benaderd om een restauratieplan te maken en subsidie aan te vragen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
De rest is geschiedenis: de subsidie kwam er en inmiddels is het fort aan de buitenzijde geheel hersteld. Binnen wordt nu gerestaureerd – dat is in mei 2011 klaar – en dan volgt de inrichting.

Diverse nieuwe functies
“Parallel is nagedacht over herbestemming”, meldt Van Zelst. Bijzonder is dat een deel van de ‘beheerders’ van toen, nog steeds nauw betrokken zijn bij de ontwikkelen. “Zij geven rondleidingen en hebben zitting in de stichting die ijvert voor restauratie.”
In Pannerden komen musea over het fort, over ballistiek en de streek. De gemeente en eigenaar van het fort Staatsbosbeheer investeren er in natuureducatie, Rijkswaterstaat start een informatiecentrum en er komen fietsroutes. Ook komt er kleinschalige, ondersteunende horeca.
“Eind dit jaar worden als het goed is definitieve knopen doorgehakt over de verdeling van ruimtes voor al deze functies”, vertelt Van Zelst.

Olievlekwerking na startsubsidie
Dankzij de startsubsidie van het rijk en de bijdrage van de gemeente, kon begonnen worden met de restauratie. “Toen eenmaal zichtbaar werd dat het fort hersteld werd, kwamen veel meer financiers over de brug”, zegt Van Zelfst. “Provincie Gelderland, maar ook particuliere fondsen doen mee.” Partners werken samen in de Stichting tot behoud en instandhouding van Fort Pannerden. “De neuzen staan dezelfde kant op”, merkt Van Zelst. “Het is dan ook een heel bijzonder fort op een prachtige plek. Momenteel wordt het bijzondere uitzicht ook ‘hersteld’: bij helder weer kijk je ver tot in Duitsland.”

Kunsthistoricus Jan Wessels is beleidsadviseur erfgoed bij de gemeente Arnhem. En dat moeten we ‘ruim’ zien: het gaat niet alleen om gebouwde monumenten, maar ook om watergerelateerd erfgoed en groene buitenplaatsen en cultuurlandschappen. De laatste jaren houdt Wessels zich vooral bezig met het positioneren van cultuurhistorie in grotere gebiedsontwikkelingen. Met als actueel project: de Rijn/IJssel-linie.

Vertel eens iets meer over die Rijn/IJssel-linie?
“Dat is voor onze gemeente toch wel een belangrijk voorbeeld van herbestemming. De linie speelde tijdens de Koude Oorlog een belangrijke rol en je treft er nog veel resten van aan op Arnhems grondgebied. Restaureren is nu niet bepaald sexy: er stopt geen mens geld in de restauratie van een verroeste tank of een halfingestorte bunker. Je moet een andere route kiezen. We willen er een memorabele plek van maken over de Koude Oorlog, juist omdat aan deze periode in ons land nog nauwelijks aandacht wordt besteed. We willen een dynamisch programma realiseren waarbij toerisme en educatie een rol spelen. Oneerbiedig gezegd: restauratie is dan een soort ‘bijvangst’.”

Wat zijn verder actuele ‘opvallers’?
“We zijn ook bezig in de aandachtswijken (de zogenoemde Vogelaarwijken, red.) zoals Klarendal. Daar geven we via herbestemming ook mede een impuls aan de wijk. Zo zijn we bezig met de transformatie van een kazerne naar een multifunctioneel centrum. Het is deels pionieren omdat we gaandeweg nieuwe opvattingen en instrumenten moeten bedenken voor instandhouding. Hoe ga je bijvoorbeeld om met warmte- en geluidisolatie? Hoe maak je van het vroegere exercitieterrein een open ruimte voor de wijk annex schoolplein? Al doende ontwikkelen we steeds meer kennis die past in de enorme herbestemmingopgaven die ons nog te wachten staan.”

Waar heeft Arnhem nu specifiek kennis over?
“Dat zijn, natuurlijk zou ik bijna zeggen, toch onze vele mooie parken. De Veluwe sluit via Sonsbeek aan op de binnenstad. De meeste parken zijn beschermde rijksmonumenten of gemeentelijke monumenten. We hebben veel expertise op het terrein van cultuurhistorisch groenbeheer. Onze landschapsarchitecten, de mannen en vrouwen van wijkonderhoud en de specialisten van bossen en parken zijn kien in het beheer van ons groene erfgoed. We zijn dan ook al diverse keren onderscheiden, onder meer als ‘groenste stad van Europa.”

Staan monumentenzorg en cultuurhistorie voldoende in de picture binnen de gemeente?
“Tja, dat kan natuurlijk altijd beter. De praktijk is soms weerbarstiger dan de theorie. Wel staat nu voor het eerst in het collegeakkoord een regel over ‘monumenten die gekoesterd moeten worden’. Maar toch: de zorg voor cultuurhistorie lijkt soms zo vanzelfsprekend. Op elke toeristische folder staan immers de prachtigste monumenten om de stad te verkopen, maar iedereen vergeet dat je ook moet investeren om die monumenten te behouden. En ook leeft nog wel het beeld dat het bij monumenten alleen gaat over gevels uit de 18e en 19e eeuw. Maar we doen er veel aan om dat intern tussen de oren te krijgen. We schrijven nieuwsbrieven, nemen deel aan projectteams, hebben een pracht van een beleidsnota geschreven en organiseren geregeld workshops. Ook heb ik samen met een aantal andere gemeenten, de Rijksdienst voor het Cutlureel Erfgoed en anderen het economisch rendement van cultuurhistorische investeringen aangetoond. De resultaten van het onderzoek staan in ‘Eigen haard is houd waard’. Hiermee wilden we ons verzetten tegen de opvatting dat het behoud van erfgoed alleen maar geld kost.”

Wat is de boodschap waarmee jullie de boer opgaan?
“We willen het oude beeld van de monumentenzorger, die achteraf met het rode potlood in de weer gaat en zorgt voor vertraging van allerlei processen, doorbreken. We willen vanaf dag één betrokken worden bij plannen en ontwikkelingen en dat lukt steeds beter. In workshops presenteren we aan andere afdelingen waar we mee bezig zijn, hoe we werken. Bescherming willen we eigenlijk niet afdwingen, maar we willen juist inzicht en enthousiasme bevorderen. We hopen dat behoud en transformatie van erfgoed vanzelfsprekend wordt.”

> Meer info? www.arnhem.nl, Jan.wessels@arnhem.nl

• Donderdag 27 januari 2011: Symposium van het Nationaal Programma Herbestemming over het tijdelijk gebruik van leegstaande panden, inclusief best practices.
  Meer informatie
• Noteer alvast in uw agenda: vrijdag 15 april 2011 is het MoMo-dag op de Nederlandse Restauratiebeurs, met onder andere een MoMo-spreekuur, lezingen en een projectenarena.
  Meer informatie

Deze nieuwsbrief is een uitgave van:

InfoDesk